Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 26

Commentary of Devapāla 26

Language
Sanskrit

Contents

26.1

agre hāyanasya āgrahāyaṇī, agre vā hāyano asyā āgrahāyaṇī| hāyanaḥ saṃvatsaraḥ, tasyāgre ārambhe vā, yasya vā agre puro hāyanaḥ, sā āgrahāyaṇī | sā tu mārgaśīrṣasya paurṇamāsī | saiva saṃvatsarasyāgre, tasyā vā saṃvatsaro'gre caitrāmāvasyāyā hi ārabhya tadanta eva jyotiḥśāstre saṃvatsaraḥ prasiddhaścaitrādimāsayuktaḥ iti | ādivyavahārādrūḍhatve adūraviprakarṣeṇa yogo'pyastīti nirvacanam | paurṇamāsyaścatasraḥ svastyayanasyoktāḥ—śrāvaṇyāśvayujyāgrahāyaṇī caitrī ceti | tatrāgrahāyaṇyā caitrādisaṃvatsaraḥ puraḥ, sā vā tasya pūrvā | tatra tānyeva catvāri havīṃṣyāsādayet, yāni śrāvaṇyāmuktāni |
viśeṣamāha

26.2

apūpo'tra yavamayaḥ | sthālīpākastu vrīhimaya iti śeṣaḥ | evaṃ cātra trayo yavamayāḥ saṃpannāḥ—apūpā dhānāḥ saktava iti |
106 ) jñānavantam | punaryuvānaṃ punaḥpunastaruṇaṃ nityanavamityarthaḥ | ato no'smān tigmena tīkṣṇena brahmaṇā brahmavarcasena samyak śiśādhi saṃpādaya vidyānuṣṭhānarūpabrahmavarcasayuktānasmān saṃpādayetyarthaḥ | asthūriṇo gārhapatyāni naḥ santu, gṛhapateryāni karmāṇi tāni gārhapatyāni asthūriṇaḥ asthūrīṇi santu | sthūriśabdo vināśavacanaḥ, tatpratiṣedhena asthūrīṇyavināśīni ||

26.3

evā vandasvetyādinā mantreṇa apūpasyāvadānadvayaṃ juhoti |

26.4

gatārtham |

26.5

dhānāsaktūnāṃ yat karma, taduktameva śrāvaṇyāṃ tathaiva kartavyaṃ, nāsti tatra viśeṣaḥ |

26.6

vyākhyāsyamānā vāruṇyaḥ |

26.7

juhuyādityanuṣaṅgaḥ | etā api hai gāva ityādyāstisro vyākhyātāḥ | sarvatra māntravarṇikyo devatāḥ |

26.8

nityābhirhutvā tvāmagne iti dvābhyāṃ juhoti | tata udīcyāṃ diśi daśā yasya bhavanti tādṛśamāstaraṇaṃ prastaraṇapaṭādikamāstīrya bhūmiśayyāyāṃ pratistīrya, yatra śirastatrodakaṃ nidhāya, tatra ca vrīhiyavān prakṣipya śayyāmāpohiṣṭhīyābhistisṛbhirabhyukṣya trātāramindramiti śamīśākhayā śayyāṃ nirmāṣṭiṃ śodhayati 8

26.9

aindrāgnaṃ varmetyādinā mantreṇānupabhuktaṃ hemantayogyaṃ vāsaḥ paridhāya syonā pṛthivītyādinā jyotiṣmatītyantena saṃviśati śayyāṃ dakṣiṇena pārśvena | sarvānuvākanivṛttyarthaṃ jyotiṣmatyantagrahaṇam |
uttaraṃ dviḥ karma kartavyam | kiṃ tat | abhyukṣaṇādisaṃviśatyevaṃ, evaṃśabdo'ntavacanaḥ, saṃveśanamityarthaḥ |

26.11.1

evaṃśabdaḥ saṃbandhanīyaḥ | evameva caitryāṃ paurṇamāsyāṃ karma kartavyaṃ, yathā āgrahāyaṇyāmuktam | etāvāṃstu viśeṣaḥ—atropariśayyā, abhūmau khaṭvāyāmityarthaḥ | asmādeva āgrahāyaṇyāṃ bhūmau śayyā gamyate | ata evātrodrohaṇaṃ, ūrdhvaṃ rohaṇamārohaṇam | ata evodrohaṇamityanvarthaṃ nāmāsya karmaṇa iṣṭam | ayamaparo viśeṣaḥ— nātra sthālīpākaḥ, nāpi śamīśākhayā nirmārjanam| pariśiṣṭaṃ tu sakalamāgrahāyaṇyā tulyam| atha mantravṛttiḥ vāruṇī | triṣṭup | aśvinorārṣam | ātmanā ātsocyate | varuṇameva vandasva | kīdṛśam | bṛhantaṃ mahāntam | na kevalaṃ taṃ stuhi, yāvatā namasyā namaskuru ca | dhīraṃ, dhīrvidyate yasya sa dhīraḥ, matvarthīyo raḥ, tam | amṛtasya gopām, amṛtamudakaṃ tasya goptāraṃ rakṣakamappatitvāt | sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyaṃsāt, sa stuto namaskṛtaśca san asmabhyaṃ śarma sukhaṃ śaraṇaṃ vā gṛhaṃ viśeṣeṇa yacchatu dadātu | viyaṃsaditi liṅarthe leṭ | kīdṛśaṃ śarma | trivarūthaṃ tribhirdharmārthakāmairniyataṃ, ṛgyajuḥsāmabhirvā dhriyamāṇatvāt trivarūthaṃ, tribhirlokairvā | pātaṃ no dyāvāpṛthivī upasthe, he dyāvāpṛthivyau asmān pātaṃ rakṣataṃ upasthe utsaṅge kṛtvā māteva putram ||

26.11.2

gāyatrī | rātrirdevatā | he rātri te tubhyaṃ stomamupākaraṃ stotramupākaromi, taṃ vṛṇīṣva abhyarthayasva śraddhayā svīkuru | he divo duhitaḥ antarikṣasyākāśasya brahmaṇaḥ putri na jigyuṣe, nakāra upamārthīyaḥ, jigyuṣe iva yathā kaścit kasmaicijjitavate stutiṃ karoti, tathā tvadarthaṃ stutimahaṃ karomītyarthaḥ | kimivopākaromi | gā iva | yathā kasmaiciduttamāya kaścit gā usriyā dadāti, tathāhaṃ stutiṃ karomi | athavā upamānabalādgodānamatra gamyate-yathā dakṣiṇārthā gā upākaromi, tathā stomam | yathā vā jitavate kaścidgā upākaroti, tathā tubhyamahaṃ stomamiti yojanā | athavā stomaṃ na stomamiva gā iva ca te tubhyamupākaromi | kim | arthāt haviriti yojyam || ava te heḍo0 | uduttamaṃ varuṇa pāśa0 | tattvā yāmi brahmaṇā0 | etāstisro vāruṇyo vyākhyātāḥ | iha gāvaḥ0 | ayaṃ yajñaḥ0 | ā naḥ prajāṃ0 | etā api tisro nityā vyākhyātāḥ | tvāmagne0 | saṃvatsarasya0 | ete dve | tatra dvitīyā gāyatrī rātridevatākā vyākhyātā | ādyā tu vyākhyāyate āgneyī | jagatī | ātreyasyārṣam | cayane viniyukteyam | he agne ahaṃ tvāmupāgataḥ | kiṃ kurvan | janayan cayanamanthanābhyām | kīdṛśam | vṛṣabhaṃ kāmānāṃ varṣitāraṃ karmadvāreṇa | cekitānaṃ ‘citī saṃjñāne’ ‘liṭaḥ kānajvā’ ( pā0 sū0 3|

26.11.3

aindrī | triṣṭup | aśvinorārṣam | indraṃ hvayāmi āhvayāmi parameśvaram | kīdṛśam | trātāraṃ rakṣakaṃ, avitāraṃ gantāraṃ sarvagatamityarthaḥ | have have āhvāne āhvāne home home vā suhavaṃ sukhāhvānaṃ sukhahavanaṃ vā | śūraṃ vikramayuktam | śakraṃ śaktam | puruhūtaṃ bahubhirāhūtaṃ hutaṃ vā | āhūtaścendro maghavā dhanavān asmākaṃ svasti avināśaṃ dadātu | punarindraśabdo'nyatra nivṛttyatiśayadyotanārthaḥ || vaiśvadevī | jagatī | vāyorārṣam | aindrāgnaṃ yadvarma kavacaṃ, tanno'smākaṃ tanvastrāyatāṃ śarīrāṇi rakṣatu sarvasmāt | bahulaṃ vitataṃ, ugraṃ dṛḍhaṃ durbhedam | tathāca viśve sarve'pi devā atiśūrā api yat na vidhyanti na bhindanti,tatra kā kathānyeṣām| atastena varmaṇā karmarūpeṇa rakṣitāḥ santo mahatā dīrgheṇa āyuṣā yuktāḥ santo jarāṃ jarjaritatvamupagacchema prāpnuyāma | jīvāḥ praśastena kīrtiyuktena jīvanena yuktāḥ santaḥ ||

26.11.4

uśanasaḥ kāvyasyārṣam | supratha ityantā gāyatrī| he pṛthivi bhūme syonā sukhā asmākaṃ bhava | anṛkṣarā komalā, na nā kṣaratyasyāmiti niveśyate anayā iti niveśanī sukhaniveśā | no'smabhyaṃ śarma sukhaṃ yaccha dehi | suprathaḥ suṣṭhu prathamānaṃ duḥkhenānabhibhūtam | athavā śobhanāṃ prathāṃ kīrtiṃ ca no yaccha || iyaṃ vāk mantrātmikā tvāṃ samudre upadadhātu, samyak mudaṃ sukhaṃ nityānandaṃ rātīti samudraḥ, brahmaṇi pāramārthike advitīye sthāpayatvityarthaḥ| athavā jaladhimāśritā pṛthvrī, sā gurutvātiśayayoginī satī mantrabalena samudre tiṣṭhatu plavamānā amagnā| kīdṛśīṃ tvām| suprajāvaniṃ śobhanāṃ prajāṃ vanoti vibhajate suprajāvanistām | evaṃ rāyaspoṣavanim | kimartham | mahyaṃ madartham| kīdṛśāya| vājināya vājena annena yuktāya | mahī mahatī, dhruvā sthirā salilayuktā asi bhavasi he pṛthivi | atra ṛtudvayasthāpanārthaṃ śayyāprokṣaṇādisaṃskāraṃ kṛtvā ṛtutithyādi kartavyam ||

Linked texts (1)