Kathakagrihyasutra 31.3
Commentary of Devapāla 31.3
- Language
- Sanskrit
31.3.1
etaistribhiḥ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ trīnpiṇḍān nivṛṇāti mantraliṅgāt | agnivāyusūryāścātra lokatrayasthāḥ pitrāditvena bhāvyante, piṇḍeṣu ca pṛthivyādibuddhiḥ kriyate || iyaṃ pṛthivī durvirevānnasādhanatvasāmānyāt dārayati vā doṣān karmādyanuṣṭhānadvāreṇa viduṣāmiti durviḥ pṛthivī akṣitā avināśinī itaradurvidilakṣaṇā, tṛptiḥ prītihetutvāt, svadhā prathamapiṇḍarūpā pṛthivī, anupadstā 'dasu upakṣaye' anupahiṃsitā, tāṃ pṛthivīṃ durvimakṣitāṃ tṛptiṃ svadhāmanupadstāṃ pṛthivīṃ prathamapiṇḍarūpāṃ upajīva bhuṅkṣva he pitaḥ | ka iva | agniriva, yathā agniḥ pṛthivīmupajīvati bhaumastadadhipatitvāt, tadvat | ye cātra tvānu, ye cātra paraloke tvāmanu sthitāḥ tava anucarabhūtāḥ, te'pyupajīvantu piṇḍametat sānucara upajīvetyarthaḥ | eṣā svadhā bhavatviti śeṣaḥ || anenaivetarau gatārthau | antarikṣaṃ durvistamaso vidāraṇādannasādhanatvādvā | dyaurdurvirduḥkhanivāraṇāt svargasya niratiśayasukhātmakatvāt ||
31.3.2
he pitaraḥ ye pretā mṛtāḥ santaḥ atra paraloke sthitāste yuṣmān anusarantu yuṣmadanuyāyino bhavantu | he pitaro ye pretāḥ santaḥ ihaloke sthitāste asmānanusarantu, ye paraloke sthitāsteṣāṃ madhye yūyaṃ vasiṣṭhāḥ atiśayena vasubhirdhanaiḥ pūrṇā bhūyāstha saṃpadyadhvam | he pitaro ye jīvāḥ sthitāḥ iha asmiṃlloke sthitāsteṣāṃ madhye vayaṃ varṣiṣṭhā varṣairdhanādibhirvā vṛddhatamā bhūyāsma saṃpadyemahi || vaḥ yuṣmabhyaṃ etāni vāsāṃsi kārpāsatantarūpāṇi dattāni || ato no'nyatpitaro mā yūdvam 'yu miśraṇe' yadanyaddattaṃ bhṛtyādyarthaṃ pariśeṣitamannādikaṃ, tat svakīyena miśritaṃ kṛtvā mā hārṣuḥ| he pitaro no'smabhyaṃ vīrān putrān datta || āpa ucyante-he āpaḥ svadhā stha pitṝṇāṃ havirbhavatha, tataśca mama pitṝn tarpayata | kiṃ kurvatyaḥ| ūrjamannaṃ balamamṛtamamaraṇakāri pīyūṣaṃ vā vahantyaḥ prāpayantyaḥ, ghṛtaṃ madhu kīlālaṃ cānnarasaṃ sadyojātaṃ parisrutaṃ kṣīraṃ ca vahantyaḥ| adbhyo hi sarvaṃ jāyate iti sarvaṃ tatra śaktyātmanā sthitam || mantraliṅgācca ghṛtamiśrābhiradbhiirabhiṣekaḥ piṇḍānāṃ kartavyaḥ ||
31.3.3
he anna me mama mā kṣeṣṭhā kṣayaṃ mā gāḥ avicchinnaṃ bhava | pūrtaṃ vaidikaṃ karma śrāddhādikaṃ bahu vipulaṃ vipulabalaṃ ca astu bhavatu | brahmāṇo brāhmaṇā mamānnamannaṃ sarvasya haviṣyānnasya aṃśaṃ juṣantāṃ sevantāmadantu, sahasradhāraṃ sahasraśākhaṃ sahasradhāraṃ vā aparimitasthitikamityarthaḥ | kīdṛśam | amṛtodakaṃ amṛtamivodakaṃ vyañjanaṃ kṣīrādikaṃ yasya tat | yatpūrtaṃ yajñopayogi, tat parame vyomannastu parabrahmaprāptaye bhavatu | etacca bhuktapariśiṣṭamabhyukṣaṇaṃ parame vyomni vartamānaṃ pavitraṃ bhavatu || spaṣṭam || mantreṇa kṛtaṃ mantrakṛtaṃ pitryaṃ haviḥ | tasyāṃśaṃ yadaśuciḥ prāṇipāśaḥ prāśat prākṣāducchiṣṭaṃ kṛtvā dūṣitavān alakṣitaḥ, tadvaiśvānaraḥ aupasado'gniḥ punātu pavitraṃ karotu | tasmiṃśca pūte pavitrite sati devatā viśvedevā mādyantu | pitaraśca tena pūtena mādyantu | ko'sāvaśūciḥ | rāmaḥ śakuniḥ śvāpadaśca, rāmaḥ kākaḥ śakuniḥ pakṣīti sāmānyaviśeṣasamānādhikaraṇaḥ, śuna iva padaṃ yasya sa śvāpado mārjārādiḥ ||
31.3.4
devā viśve devāḥ pitaraḥ pitṛpitāmahaprapitāmahādayaḥ etatkarma pavitramupajīvantāṃ bhuñjatām | he devāḥ anena karmaṇā prītāḥ santo'smiṃlloke māṃ dhatta ciraṃ sthāpayata dīrghāyuṣṭvaṃ mama kurutetyarthaḥ | śaradaḥ śataṃ jīvāmo vayaṃ tvatprasādāt | evaṃ varṣaśataṃ paśyema avikalendriyāḥ syāmetyarthaḥ || atha tathā asmabhyamūrjaṃ balamannaṃ ca jyotirdīptaṃ brahmavarcasādikamajaraṃ cāvināśi dīrghamāyuḥ dhatta datta | kiṃca | yadantarikṣamantarikṣasthaṃ pakṣyādikaṃ pṛthivīsthitaṃ ca, svargasthitaṃ devatāviśeṣaṃ jihiṃsima hiṃsitavanto vayamanupakṛtavanto'pūrṇakarmānuṣṭhānena aśuddhasaṃkalpādinā virādhitavantaḥ, evaṃ pitaraṃ mātaraṃ vā yajjihiṃsima virādhitavantastato yadenaḥ pāpamutpannaṃ, tasmādgārhapatyasadṛśo'gnirasmānpramuñcatu viyojayatu | anyānyapi yāni pāpāni cakṛma vayaṃ kṛtavantastebhyo'pi vimuñcatvayamagnirasmān || asmānmantraliṅgāt ṣaṇṇāṃ śrāddham | he pitaro bhavantastṛpyantu | ye ca bhavato'nu, ye'pi yuṣmadanucarāste tṛpyantu | tṛpyantu iti vacanaṃ pitṛvyādyapekṣamṛtyuktam | evaṃ pitāmahādiṣvapi yathāyathaṃ yojanīyam | ye cāsmāsvāśaṃsante, anye'pi ye asmāsvāśaṃsanaṃ havirāśāṃ kurvanti adagdhādayaḥ, te'pi tṛpyantu anena karmaṇā | gatārthamanyat | ante tristṛpyaterabhyāso'tiśayārthaḥ || nigadvyākhyātam ||
31.3.5
he vājino devāḥ pitaraśca no'smān vāje vāje anne anne avata rakṣata | he viprā brāhmaṇāḥ, teṣu hi viśvedevabuddhiḥ pitṛbuddhiśca, taduddeśena bhojiteṣu brāhmaṇeṣviyam, athavā 'prā pūraṇe' viśeṣeṇa pūrakā viprāḥ pitaro viśvedevāśca amṛtāḥ amaraṇadharmakāḥ, ṛtajñāḥ satyajñā yāgajñā vā, asya madhvaḥ madhurarasasya bhāgaṃ punaḥ punaḥ pibata, mādyadhvaṃ ca punaḥ punaḥ | saṃprati tu tāvattattatvāt yāta gacchata devagamanairmārgairyairadhvabhirdevā gacchanti || māśabdena lakṣmīrabhidhāsyate | mā lakṣmīḥ kartrī ā jagamyāt ā samantāt sthirā bhūyāt mā gacchet | mā lakṣmīḥ kīdṛśī | prasavaḥ prasūtā dhanaputrādidvāreṇotpattikārikā | kasya | vājasya nārāyaṇasya | dyāvāpṛthivī ca ā jagamyāt āgacchatāṃ dyaurākāśātsvargasthānāt, pṛthivī bhūmisthānādvā svargalokādājagamyāt | mā lakṣmīḥ kīdṛśī | viśvarūpā viśvasya vyāpikā viśvamayī ca sā viśvavyāpikā, tathā madīyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca mā lakṣmīḥ svayaṃ sārdhaṃ gṛhītvā āgantām | he soma tvamāgamyāt | saha kena | amṛtena saha amṛtā amaraṇarūpavastunā saha | mā lakṣmīśca āgamyāt | iti triṣaṣṭitamī kāṇḍikā | 63 || dyāmuṣyāyaṇasya dvidhā śrāddhaṃ smṛtyoktam | parigrahītṛgotreṇa janayitṛgotreṇa tantreṇa kuryāt āvṛttyā vā | tatra yadā tantreṇa, tadā pradāne niparaṇe ca mantrohaḥ- amuṣmai svadhānama iti | atra janakapratigrahītrornāma caturthīdvivacanāntamuccārayitavyaṃ devadattayajñadattābhyāṃ svadhānama ityādi | niparaṇe'pi agniriva pṛthivīmupajīvataṃ devadattayajñadattau ye ca vāmanvityādi |
31.3.6
āvṛttipakṣe parigrahītuḥ pūrvaṃ kṛtvā paścājjanakasya kuryāt | tatra dvitīyaśrāddhaprakāro'nenocyate | dvitīyasyetyatra sūtre prakāraṃ vakṣyāma ityadhyāhartavyam | dvitīyasya janaka śrāddhasyetikartavyatāṃ vakṣyāmo dvyāmuṣyāyaṇakartṛkasyetyarthaḥ, athavā dvitīyasya piturbījinaḥ śrāddhaṃ pṛthagvakṣyāma iti vyākhyeyam | yadvā eko'pi kṛtrimaputrādirbhidyate kuladvayasaṃbandhabhedāt | tatra pratigrahītuḥ śrāddhe kṛte janakasya śrāddhaṃ kurvāṇaḥ sa eva dvitīya ucyate | tasya dvitīya ityucyamānatāmāpannasya dvitīyaśrāddhaṃ vakṣyāma ityarthaḥ || ekasaṃghātenaiva yā rasavatī kṛtā, tataḥ pratigrahītṛśrāddhakaraṇātprathamamevoddhṛtya sarvānnaṃ pṛthak sthāpayitavyaṃ savyañjanam | taccopagrahītṛśrāddhānantaraṃ haviṣyairdadhikṣīramadhuprabhṛtibhirupasiñcet | tata āvāhanādi saṃpradānamanuvākaśeṣeṇopasthānāntamanyeṣu brāhmaṇeṣu kuryāt | siddhamityanena pūrvoktaprakāraṃ nirdiśati āvāhanādyupasthānāntaṃ pūrvoktamanyūnātiriktaṃ punaḥ kuryāt | sthālīpākādikameva tu tantreṇopakaroti | prathamoddhṛtaṃ haviṣyairupasiñcyāvāhanādi siddhaṃ saṃpradānamityasyāparā vyākhyā-prathamaṃ parigrahītṛśrāddhārthamuddhṛtaṃ yasmāt tat prathamoddhṛtaṃ, tat yātayāmatvadoṣāpasāraṇāya haviṣyaiḥ kṣīrādibhirupasicya tata evāvāhanādyupasthānāntaṃ sakalaṃ siddhaṃ pūrvajñātamevāvṛttyā kuryāt, anyat sthālīpākādi sakṛtkṛtaṃ tantreṇopakaroti prayāsādyadvā kālabhedāt || pūrveṇa niparaṇaṃ vyākhyātamiti, niparaṇaṃ yathādarśitameva kartavyaṃ, tatra pūrvavadūhaḥ kartavya ityarthaḥ |
31.3.7
anyā vyākhyā–niparaṇaṃ pūrveṇa granthena yathā vyākhyātaṃ varṇitaṃ, tathaiva kartavyaṃ, natu vakṣyamāṇānvaṣṭakyavaditi | sarvathā sthitametat sārato dvyāmuṣyāyaṇenāvṛttipakṣe havirhānupaveśyetyādikamevopasthānāntamāvartanīyaṃ, natu sthālīpākādikaṃ tasya tantratvāt | yattu pūrveṇa niparaṇaṃ kāryaṃ pitāmahaprapitāmahayoratraiva tantreṇa nāmoccāraṇaṃ kartavyaṃ dvitīyatṛtīyapiṇḍau nipṛṇāti iti vyākhyātaṃ pūrvaiḥ, taccintyaṃ pracurasādhuprayogaparyālocanena | tadevaṃ tantrapakṣe dvau vaiśvadevau tāvattantreṇa bhavataḥ janayitustatpitustatpitāmahasya, parigrahītustatpitustatpitāmahasya| evaṃ mātrādīnāmapyaparastrikastantreṇa jñeyaḥ | tenādyapakṣe sthālīpākādi sakalaṃ tantraṃ, tatra sāmānyavidhānenaiva tantrapakṣasya gatārthatvādvihāpradarśanamūhamātrasya sugamatvāt | āvṛttau tu śeṣo'bhidhānamapekṣata iti sūtrakāreṇeha pṛthak prayatitam || 1-3 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit