Kathakagrihyasutra 33
Commentary of Devapāla 33
- Language
- Sanskrit
33.1
athaśabda ānantaryārthaḥ | yaduktaṃ 'śucirbhūtaḥ pitṛbhyo dadyāt |' (46|1) iti, tatrā''dyutpattyanantarameva prathamaśrāddhaṃ kramaprāptamapi noktaṃ vikṛteḥ prakṛtitantrāpekṣitayā prakṛtitantraparijñānaṃ vinā duradhigamatvāt | aṣṭakāvikārā hi sarvaśrāddhāni prakṛtau jñātāyāṃ sukhena sūyante ityaṣṭakānantaraṃ śucibhūtasyaikādaśe'hani prathamaśrāddhamadhuṇāropyate | kiṃca prathamaśrāddhasyāmaṅgalaprāyatvena loke prasiddhatvāt pracurapuruṣārthābhihitāgnyādhānānantaramabhidhānaṃ na kṛtamityapyāhuḥ | ata evāthaśabdo maṅgalamapi tantreṇa dyotayatīti varṇayanti | ataścāyamarthaḥ-atha prakṛtyadhigatyanantaraṃ prāptaprastāvasya prathamaśrāddhābhidhānasya sāmānyenāṣṭakayā dharmo vyākhyātaḥ | dharma itikartavyatā vidhyanta ityevambhāvaḥ prakāra iti paryāyāḥ |
viśeṣamāha
33.2
ekoddiṣṭatvādatideśaprāptasya mantragatasya pitṛnāmno bahuvacanāntasyaikavacanamūhet karmasamavetārthaprakāśanena mantrāṇāmupakārakatvāt | ekenārthena tulyamekavat | vaiśvadevaprathamapaśuśrāddheṣu na santi te tāvat , ato nātrohānūhaviveko'sti | yadyapi ca ‘dūṣyate vā ṛco'kṣaraṃ yadetadūhritaṃ tasmādṛkṣu nohedbrāhmaṇavadūhedvikṛtī yathārthaṃ yajūṃṣi ||’ iti niṣiddha ṛcāmūhaḥ, tathāpi sūtrakāravacanaprāmāṇyādūhaḥ kriyate | yatra hi stutyādinā anūhitānyeva ṛgakṣarāṇi saṃgacchante, tatra sarvathā nohanīyānyṛkṣu iti niṣedhasya tātparyam | asati tu gatyantare ‘sarvānarthakyādvaramekadeśavikāraḥ’ iti nyāyo'pyatra anuguṇo'sti tatra spaṣṭārthamūhaviṣayo nidarśyate | iha pitṛśabdo'nantarapramṛte vartate yasya śrāddhamāmnātaṃ gurupitāmahamātulabhrātṛprabhṛteḥ | ata eva mātulādipadaṃ nohanīyamiti gamyata ekavadityasyānyaparisaṃkhyārthatvāt | saṃbandhiśabde hi pitṛśabde bhrātrādiṣu kenoho vāryate | tasmātpitṛśabdo rūḍho'nantarapramṛte śrāddhakarmasu | ata evāvāhanādivākyataḥ pitṛśabdo mātṛpitṛpitāmahaprabhṛtiṣvapi vartate'ṣṭakādiṣu | nahi bahūnāṃ śrāddhe prastute kasyacidāvāhanaṃ kasyacinneti yujyate bahuvacanaṃ caikatra | evaṃ sthite ekoddiṣṭe prathamaśrāddhe mantraprayogapaddhatiriyam-prāthamyāt prathamapañcakena sthālīpākasyājyabhāgāntaṃ hutvā ṛtutithyādikaṃ yathāyathaṃ kṛtvā havirarhamupaveśya pitaramāvāhayiṣyāmītyuktvā ॱomāvāhayetyanujñāta apayantavasurā iti tilānvikiret | atrottaratra
iti |
eke tvāhuḥ 'ye nikhātāḥ' iti atra prāyeṇa vaktavyaṃ vikarabhājo hyetadāmantraṇaṃ vikaraśca prathamaśrāddhe nāsti |
antardadha ityādyaviśiṣṭam | amṛtā vāgityādau svadhayā madasva, ihāsmabhyaṃ vasīyo'stu deva, devaśabdo'pi hi pitari vyākhyātuṃ śakyate, atra viśvedevābhāve'pi | yanme mātetyeka evāviśiṣṭaḥ | ādityā rudrā ityatrāpi svadhayā madasva svadhāṃ vaha pitastāṃ bhajasva | agnaukaraṇamaviśiṣṭam ||
yanme prakāmādityādau uṣaṃstena pitā madatāmiti | ahorātrairityaviśiṣṭam | yadvaḥ kravyādityatra yatte kravyāt tatta etena ariṣṭaḥ pitarmādayasva, evaṃ svadhāṃ vaha pitastāṃ bhajasva | pṛthivī darvirityaviśiṣṭam | uttarau tatra na staḥ |
mā me kṣeṣṭetyaviśiṣṭam | yanme rāma ityatra tena pūtena pitā madatām | devatā mādyantāmityasya tvanūho'samavetārthatvāt viśvedevānāmatra abhāvāt sāvitrādivadatra stutyarthatvādasamavetārthatvena | evaṃ viśvedevāśca pitā cetyādyanumantavyam |
viśeṣāntaramāha
saṃ vo manāṃsi saṃ vratā samu cittānyākarat | amī ye vivratā sthana tānvaḥ saṃnamayāmasi |
33.3
aṣṭakāyāḥ paśurvikalpitaḥ| paśupakṣe ca peśyo'vadānasthāne coditāḥ | tā atideśena prathamaśrāddhe vikalpyamānapaśvanukāmitvena prāptāḥ satyo niyamābhāvaviśiṣṭābhāvā ucyante peśīṣu svecchā kartavyā naveti | peśīdvāreṇa ca paśau svecchoktiriyam | vikalpapakṣe hi pākṣiko niyamaḥ syāt | evaṃ yatprakṛtāvanvaṣṭakyaṃ, tasyāpīhātideśena nityaprāptasya aniyamaḥ ucyate 3
viśeṣāntaramāha
he pitastvāṃ pṛthivī saṃsṛjatu | kaiḥ | pūrvaiḥ pitṛbhiḥ saha pitṛpitāmahaprapitāmahairityarthaḥ | evaṃ vāyuragniḥ prajāpatirityekaikaṃ saṃbandhanīyam | saṃsṛjadhvamiti vyatyayena bahuvacanam | tvaṃ ca he pitaḥ saṃsṛjasva | yathāśrutaṃ vā he pitṛpitāmahaprapitāmahā yūyamapyanena saha saṃsṛjadhvam ||
33.4
aniyatāyāmanvaṣṭakyakartavyatāyāṃ satyāṃ yadā kadācidanvaṣṭakyaṃ prathamaśrāddhe kuryāt, tadā tisra eva karpūḥ kuryāt, nātideśaprāptāḥ ṣaḍiti niyamo'yam | karpūsaṃkhyayā cāgnīnapi trīn kuryāt |
33.5
triṣvagniṣu yathāprāptahomān kṛtvā pitruddeśenaikaikasyāṃ karṣvāmekaikaṃ piṇḍaṃ kṣipet pṛthivī darviriti mantreṇāvṛttibhājā | tatra prathamāmannasya nānāprakārasya haviṣyasya bhāgena pūrayet, dvitīyāṃ tu dadhimadhviti pūrayet, nipātānāmanekārthatvāditiśabdaḥ karaṇaśaktipradhāno'dhikaraṇaśaktipradhānāntaḥśabdavat, dadhimadhubhyāṃ dvitīyāṃ pūrayedityarthaḥ | ghṛtamāṃsamiti tṛtīyāṃ pūrayediti samānam | pūrveṇa vapākṣīrādipariṣeko'pi prakṛtivat etatte, tṛpyatu bhavāniti |
33.6
pratimāsameṣaiva kartavyatā navaśrāddhānāmityatideśārthaḥ |
33.7
saṃvatsare bhavaṃ sāṃvatsarikaṃ sapiṇḍīkaraṇamapyevamityatideśārthaḥ, athavā saṃvatsare bhavaṃ sāṃvatsarikamiti vyutpattirjñeyā | dvidhā hi smṛtirdṛśyate | kācidāha sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ tripuruṣameva kartavyam | tathāha manuḥ ‘yaḥ sapiṇḍīkṛtaṃ pretaṃ pṛthakpiṇḍe niyojayet | vidhighnastena bhavati pitṛhā copajāyate ||’ iti | aparā tvekoddiṣṭamevāha pratisaṃvatsaraṃ śrāddham | tathāha yājñavalkyaḥ ‘mṛtāhani tu kartavyaṃ pratimāsaṃ tu vatsaram | pratisaṃvatsaraṃ caiva śrāddhamekādaśe'hani ||’ (1|
9|255) iti | māsikātideśena hi ekoddiṣṭatvamatidiṣṭam | naca evaṃ sati virodhaḥ vikalpenobhayoranugrahāt uditānuditavadvā śākhābhedena vyavasthānātkuladeśabhedena vā | sarvaśākhāpratyayabuddhisarvasthitipratyayamekaikaṃ karma yuktam | iha caivamādi na vitanyate | smṛtitanmīmāṃsāsiddheṣu smārteṣu kadācana mantrādiviniyogārthamidam |
sapiṇḍīkaraṇe viśeṣamāha
33.8
arthāt pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ dadyāt ||8 bhāganidhāne mantrānāha
33.9
saṃsṛjatvityanena sahāntena, samānā va ityādinā saṃ vo manāṃsītyādinā ca trayeṇa prakṣipedekaikatretyarthaḥ | tatra śākhāntarīyā prathamā paṭhitā | dve tu samānā va ākūtāni samāni hṛdayāni vaḥ | samānamastu vo mano yathā vaḥ susahāsati |
saṃsṛṣṭānāṃ ca satāṃ yuṣmākamākūtāni icchāḥ samānāni santu parasparānukūlānītyarthaḥ | tathā hṛdyāni samānāni yuṣmākaṃ santu | samānaṃ ca mano jñānaṃ dhanaṃ vāstu | yathā vaḥ susahāsati, yathā yuṣmākaṃ saha kāryāṇi suṣṭhu bhavanti ||
yuṣmākaṃ manāṃsi jñānāni, cittāni hṛdayāni, vratāni karmāṇi samākaraṃ samākārṣam | saṃśabdāḥ sarve karotinā saṃbadhyante samārthāḥ santaḥ | ye ca yuṣmākaṃ madhye vivratā viruddhaceṣṭāstānahaṃ saṃnayāmyanena karmaṇā parasparānukūlaceṣṭān karomītyarthaḥ |
33.10
pādyāni arghyāṇi caturthe pātre nidhāya piṇḍavatpitṛpātreṣu anenaiva mantratrayeṇa nidadhyādityatideśārthaḥ | atra pātrapiṇḍacatuṣṭena brāhmaṇacatuṣṭam | niparaṇaṃ punaḥ paścādāvāhanādyupasthānāntaṃ kṛtvānvaṣṭakyādivat | tathāca caturbhyaścārghyapātrebhya ekaṃ vāmena pāṇinā | gṛhītvā dakṣiṇenaiva pāṇinā ca tilodakam ||
iti sapiṇḍīkaraṇam ||
uktaṃ sarvaśrāddhānāmaṣṭakāvikāratvam | tatra yāni pañcamyādau putrakāmādiśrāddhāni loke prasiddhāni, yāni ca nāndīmukhaprabhṛtīni vivāhopanayanatīrthayātrāviśeṣaprāptividvadvaradvijottamagṛhāgamanādinimittāni viśvajidadhikaraṇanayakalpitasvargaphalakāni, tāni prathamāṣṭakāprakārāṇi | yāni tvabhaṇitanimittānyevānantarakathitasvarūpāṇi medodhṛtakulyādipitṛtarpaṇāyarthārthavādabalena māṃsaviśeṣasādhyāni, tāni dvitīyamāṃsāṣṭakāvikāratvena gamyante | yāni tu piṇḍānvāhāryaśabdavācyāni amāvāsyādvādaśīsaṃkrāntyādinimittāni uktanayena svargaphalakāni nityāni ca homāgniṣṭomanidarśanena, tāni ca māṃsāṣṭakāvikāratvena pratīyante | tadetadbhedatrayaṃ krameṇa bhaṇati
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit