Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 37.3

Commentary of Devapāla 37.3

Language
Sanskrit

37.3.1

dvipadā | triṣṭup | pūṣā yūpaṃ yunaktu dāntaskandhe nidadhātu | savitā yunaktviti samānam | ekasya savitṛśabdasya sakalakṛṣiphalaprasavakriyāṇāṃ kartā vācya ityapaunaruktyam | madhyamayā phālaṃ yunaktītyuktam | sā vyākhyāyate triṣṭup | sīrāṇi phālāni yunakta yūpeṣuyojayata | vi yugā tanota, yugyāni vitanuta agamyāsu yoktrāṇi visārayatetyarthaḥ | kṛte yoniḥ, halabalīvardādikṛte yonirasti | ata iha kṣetreṣu bījaṃ vapata | girā ca śruṣṭiḥ sabharā asannaḥ, naḥ asmākaṃ śruṣṭiḥ kīrtirasdastu karṣaṇāt | yajñādidvāreṇa śrūyate yā śravaṇakriyepsitatamā sā śruṣṭiḥ | kayā | girā vācā śrutismṛtirūpayā | kīdṛśī śruṣṭiḥ | sabharā, bhara iti tejonāmasu paṭhyate, harati sādhumanāṃsi tamāṃsi veti bharaḥ, 'hṛgrahorbhaśchandasi' iti hasya bhatvam, sabharā satejaskā ityarthaḥ | nedīya itsṛṇyaḥ pakvameyāt, iditi pādapūraṇe, atiśayena nikaṭamacireṇaiva kālena pakvaṃ sat annamasmākaṃ ā iyāt āgacchatu | sṛṇyaḥ, sṛṇyā ivākṛṣṭo hastī, sṛṇiraṅkuśaḥ || śunaḥ vāyuḥ, sīraḥ ādityaḥ | he śunāsīrau idaṃ bījamavataṃ, havyajuṣṭiṃ juṣāṇā, havirjorṣaṃ juṣamāṇau haviḥ sevamānau, dvivacanasya 'supāṃ suluka' ityākāraḥ| kiṃca yuṣmatprasādāt kīnāśāḥ karṣakāḥ śunaṃ sukhaṃ kṛtvā bhūmiṃ vitudantu vyathayantu pāṭayantu | tathā suphālāḥ susaṃyuktaphālāḥ santaḥ etairvāhairbalīvardaiḥ abhiyantu abhigacchantu prāpnuvantu phalasamṛddhim ||

37.3.2

paṅktiḥ| it ut, etau nipātau pādapūraṇārthau | lāṅgalaṃ phālaṃ vapati bījam | tadetāvanna tāvat vaktavyaṃ dhānyādikamevotpādayati, kiṃ tarhi, gavāśvayāgādikaṃ sarvaṃ sasyavrīhyādidvāreṇa | bahulādannāt sarvaṃ hi udbhavati vikrayādimukhena | ata ucyate lāṅgalaṃ gāṃ vapati aviṃ ca vapati rathavāhanaṃ ca turagādikam | kīdṛśam | prasthāvat savegagamanam | prakṛṣṭaṃ ca havyaṃ vapati yajñasādhanaṃ pīvarīṃ taruṇaṃ yuvatiṃ ca liṅgavyatyayena tantreṇa | pavīravaṃ paviścakranemiḥ, paveriva ravo yasya tat pavīravaṃ tathāhi ratho gacchan śabdaviśeṣaṃ karoti tathā phālaṃ dharaṇiṃ pāṭayat | suśevaṃ, śevaḥ sukhaṃ susukham | somapiccharu śaru phālamūrdhā athavā ye bhūmigatāḥ pracchannā dānavādayaḥ somaṃ pibanti apahṛtya tān bhūmividāraṇavyājena śṛṇāti hinastīti somapiccharu phālam || sītā bhūmidevatā ghṛtena madhunā madhurarasena samajyatāṃ saṃtṛpyatām | tvamapica saṃtarpitā satī he sīte asmān payasā kṣīreṇa saha abhyāvavṛtsva ābhimukhyena āvartasva punaḥ punaḥ sāṃmukhyaṃ bhajasva | kiṃ kurvatī | ūrjo'nnasya bhāgaṃ vibhajanaṃ devabrāhmaṇāyarthaṃ madhumat madhurarasayuktaṃ pinvamānā paripoṣayantī | kīdṛśaṃ bhāgam| viśvairdevairdyotanai raśmibhiranumataṃ saṃmataṃ marudbhirvāyubhiśca| dharaṇīsamīraṇaravikiraṇasaṃghaṭṭanaghaṭitaṃ hi sakalamannam ||

37.3.3

dvipadā jagatī| he aghnyāḥ ahantavyā vimucyadhvamasmadupakāreṇa paraloke devayānā devaśarīrā bhūyāsta | vayamapi yuṣmatprasādāhitānnādinā satkarmāṇi kṛtvā tamasaḥ avidyāyāḥ param aganma gamiṣyāmaḥ, gatvā ca tamasaḥ paraṃ jyotirāpāma paraṃ brahma prāpsyāmaḥ || trātāramindramiti dve | vyākhyāteyam || dvitīyā tu indro no'smākaṃ mahaścit mahata enasaḥ pāpāt trātā gopāyitā| sa hi ugraḥ pracaṇḍo jajñe jātaḥ vīryāya ripuvadhāya | svadhāvān svadhāyā annasya yajñe bhoktā utpādiyitā vṛṣṭyādidvāreṇa | narebhyo hitaḥ | apaścakriḥ, apa iti karmanāma, karoti cakriḥ, karma karoti | yat kariṣyat, yaccikīrṣitam | jagmiryuvā nṛṣadvanaṃ, naraḥ sīdanti asmin nṛṣadvanaṃ yajñaḥ, gacchatīti jagmiryajñasya gantā, yuvā nityataruṇaḥ samarthaḥ yauti miśrayati cātmajīvātmānau jñānakarmasamuccayayuktyeti yuvā | avobhiravanaiḥ rakṣaṇaprakāraistrāteti saṃbandhaḥ || uduttamaṃ mumugdhi no vi pāśaṃ madhyamaṃ cṛta | avādhamāni jīvase | saṃ varatrāṃ dadhātana nirāhāvaṃ kṛṇotana | siñcāmahā avataṃ vayamudriṇaṃ viśvato'dastamakṣitam || kūpārthamucyate | varatrāṃ balatrāṃ pānīyākarṣaṇārthaṃ ca carmamayīṃ rajjuṃ saṃdadhātana | nirāhāvaṃ kṛṇotana, nirāhāvaṃ jalanirgamanamārgaṃ kuruta, yato vayamavataṃ avaṭaṃ kūpagataṃ siñcāmahe siñcāmaḥ paripūrayāmaḥ | kīdṛśamavatam | udriṇaṃ ṛṇā jaladhārā uddhatajaladhāram, tathā viśvataḥ sarvataḥ adastamanupahiṃsitaṃ, akṣitaṃ akṣīṇam | kūpakhānakādya evamucyante | ghaṭāraghaṭṭādirvā nirāhāvaḥ, nirāhūyate ādīīyate'nena jalamiti nirāhāvaḥ ||

37.3.4

avaṭaṃ kūpaṃ siñce siñcāmi pūrayāmi | kīdṛśam | hiraṇyakośaṃ suvarṇakośavat ujjvalaṃ, suvaratraṃ śobhanarajjuṃ, suṣecanamārāmaṃ pipāsitahṛdayādeḥ, udriṇaṃ ūrdhvapravṛttajaladhāraṃ, akṣitamanupakṣīṇamanavaratopayujyamānajalamapi || vyākhyāteyam || he vanaspate agne tvamamṛtasya yajñasya havīṃṣi vakṣi prāpayasi devebhyo devārthaṃ, pradakṣiṇedraśanayā niyūya, pradakṣiṇa iditi pādapūraṇārthaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā raśanayā rajvā niyūya saṃmiśrīkṛtya rajvā prāpayasītyarthaḥ | pathibhirmārgaiḥ | kīdṛśaiḥ | rajiṣṭhaiḥ rajāyuktaiḥ | he hiraṇyaparṇa suvarṇapatra pradivaste arthaṃ pratidivasaṃ te tava prayojanaṃ bhavati nityeṣu karmasu pratidinaṃ haviṣo vahanāt , athavā pradivaḥ prakṛṣṭāyāṃ divi svargasthitebhyo devebhyastava prayojanam | vanaspateradhiṣṭhātrī devatā agniratra saṃbodhyate || vīḍuśabdaḥ saṃstambhanāmasu paṭhyate | vīḍūni parasparasaṃstambhanasamarthāni aṅgāni yasya sa vīḍvaṅgaḥ | he vanaspate ratha tvaṃ sakhā hi asmākaṃ, tathā prataraṇaḥ prakarṣeṇa tārayati adhvānamiti prataraṇaḥ, śobhanā bhaṭāḥ sārathyādayo yasya sa suvīraḥ, gobhiḥ gomannabhiḥ saṃnaddhaḥ baddho'si | tvaṃ vīḍayasva avastambhrīhi dhāraya sārathyādīn dṛḍhāvayavasaṃśleṣadvāreṇetyarthaḥ | āsthātā te jayatu jetvāni tathā adhiṣṭhātā svāmī jetvāni jetavyāni jayatu ||

37.3.5

dhanvanā ‘ūdhaso'naṅ’ ‘dhanuṣaśca’ dhanuṣā gavādīn paśūn jayema | ājiṃ saṃgrāmaṃ ca dhanuṣā jayema| tathā dhanvanā tīvrā uddhatāḥ samado'tyantaṃ madvatīḥ śatrusenāśca jayema | kiṃca idaṃ dhanuḥ śatroḥ śātayituḥ kāmaṃ kāmyamānamabhilaṣitamakhilamapakṛṇotu apasārayatu vināśayatu | tathā dhanuṣā sarvadigvāsinaḥ prakṛṣṭān yoddhṝn jayema || iyaṃ jyā guṇaḥ karṇaṃ karṇāntaṃ āganīganti ākṛṣṭā satī atiśayena āgacchati | vitatādhidhanvan, dhanuṣi vitatā vistāritā, pārayantī śaknuvatī samare saṃgrāme | kiṃca ākṛṣyamāṇā śiṅkte avyaktaṃ śabdaṃ karoti vakṣyantīva vivakṣuriva karṇamāganīganti, iditi pādapūraṇārthaḥ| kiṃca pariṣasvajānā samāśliṣyantī| keva| yoṣeva sundarī, sāpi paririraṃsurevaṃ bhavati ||

Linked texts (1)