Kathakagrihyasutra 41
Commentary of Devapāla 41
- Language
- Sanskrit
41.1
atra nicuṅkuṇasyārṣam ‘heḍū anādare’ devaheḍanaṃ devāparādhaḥ | he devāḥ, he devāsa iti dve saṃbodhane atiśayārthe | he devāḥ yat devaheḍanaṃ vayaṃ cakrama kṛtavantaḥ, tasmādenasaḥ pāpāt viśvāt samastādagnirasmān vimuñcatu |
yajatrā yaṣṭavyā yaṣṭāraśca vyaśema prāpnuyāma devahitam |
svasti avināśamindrādirasmākaṃ vidadhātu | śrava iti dhanayaśasornāma | veda iti dhananāma jñātyabhidhānaṃ vā, sarvadhanaḥ sarvajño vā | tārthyo garuḍaḥ | sa eva ariṣṭanemirahiṃsita aśvaḥ |
holā karmaviśeṣaḥ saubhāgyīya strīṇāṃ prātaranuṣṭhīyate | tatra holāke rākā devatā mantraliṅgāt yāste rāke sumataya ityādeḥ | anye tu vyācakṣate-etat saubhāgyārthaṃ karma kvaciddeśe rākāśabdena prasiddhaṃ, kvacit holākaśabdena | tathā deśaviśeṣe kvacit sukhakumārī holetyucyate | ataḥ śabdabhedādaupādhikaṃ bhedamāśritya rākā ca holākā ca rākāholāke iti dvandvaḥ | vakṣyāma ityadhyāhāraḥ | rākāholākārpāyaṃ kumārīsukhārthaṃ yajñaṃ vivāhopakramaprasiddhānuṣṭhānaṃ vakṣyāma ityarthaḥ |
tamevāha
yatra karmaṇi devatāviśeṣo na prajñāyate mantrabrāhmaṇavākyaśeṣebhyo bahudevatānāmaśrutisaṃmohitatvena, tatra āgneyyā agnidevatākayā kacit vaiśvadevyā vā yajeta vyavasthitavikalpena, yathā upanayanacūḍākaraṇaprabhṛtiṣu ājyabhāgānte pradhānasthāne'yamupadeśaḥ |
41.2
gatārthā |
idānīṃ śāstrānte prakīrṇaṃ yadavaśiṣṭaṃ, tadāha
svasti avināśastadarthāni svastyayanāni svastiśabdenocyante | puṇyāni pāvanāni saṃskārakarmāṇi garbhādhānānnaprāśanaprabhṛtīni | teṣu devatāviśeṣasya yatra anādeśo'nuddeśastatra trikāḥ pradhānasthāne kartavyāḥ | taddyotyāśca pradhānadevatāstrikāḥ punaścatvāro'nuvākasthā bārhaspatyayāmyaraudravāruṇāstava śriye ityanuvākadvaye paṭhitāḥ |
tatra mahāvyāhṛtayaḥ prasiddhāḥ |
41.3
na atrāpi tirohitaṃ kiñcit |
bhadraṃ karṇebhiriti catasraḥ | viśvedevā devatā | śiśuśaiśvayorārṣam | prathamā triṣṭup | dvitīyā paṅktiḥ | tṛtīyā jagatī | caturthī triṣṭup |
śataminnu śarado anti devā yatrā naścakrā jarasaṃ tanūnām | putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ || icchabdaḥ pūraṇārthaḥ | ‘śvasa prāṇane ana ca’ ananaṃ anti jīvitaṃ antiśabdādamo luk | he viśvedevāḥ no'smākaṃ śataṃ śarado varṣaśataṃ anti cakrāḥ kṛtavantaḥ, yatrāyuṣi tanūnāṃ jarasaṃ vṛddhatvaṃ cakrāḥ kṛtavantaḥ, varṣaśatamadhye hi vṛddhatvaṃ bhavati, yatra ca putrāḥ pitaro bhavanti yo hi varṣaśataṃ jīvati tasya putrā api pitaro bhavanti, ato no'smākaṃ gantogantumudyatānāṃ varṣaśatāntaṃ madhye antarā āyurmā rīriṣata ‘riṣirhiṃsārthaḥ’ mā hiṃsīt kaścidāyurityarthaḥ |
aindrāgnaṃ varma bahulaṃ yadugraṃ viśve devā nātividhyanti śūrāḥ | tannastrāyatāṃ tanvaḥ sarvato mahadāyuṣmanto jarāmupagacchema jīvāḥ || vyākhyāteyam | ityadbhutaśāntiḥ || iti dvāsaptatitamī kāṇḍikā |
72 ||
aṣṭarcaṃ tu vibhajya darśayati
vārhaspatyo'yaṃ trikaḥ | jagatī chandaḥ | nakṣatrayajñeṣu pūrvā vyākhyātā | he bṛhaspate tat draviṇaṃ dhanaṃ citraṃ hemamahāmaṇipramukhaṃ cāyanīyaṃ vā asmāsu dehi dhehi vā | kiṃ tat | ati yadaryaḥ, atiśayena araṇīyaḥ sevanīyo rājādeḥ | arhat atipūjyamityarthaḥ | dyumat dyutiyuktaṃ bhāsvanmaṇikanakādikaṃ vibhāti viśeṣeṇa
bhāti, janeṣu ṛtuvat | yacca dīdayat, atiśayena dīptiyuktaṃ, śavasā balena hastyādinā yuktam | he ṛtaprajāta, ṛtāddhi satyāt prajāpateḥ parabrahmaṇaḥ tvaṃ prakarṣeṇa jātaḥ, athavā ṛtena satyena prajñāviśeṣeṇa yuktastvaṃ jātaḥ|
vāgvai bṛhatī | tasyāḥ patiḥ suraguruḥ stanayitnudevatā vā vasūni dhanāni gorūpāṇi asurairapahṛtāni devatābhyaḥ samajagat prāgvarṇitasamaropākhyānaprakāreṇa senāpatirbhūtvā gāḥ pratyājahāra pratyāvartayāmāsa, jalāni vā vasūni vasūnāṃ nimittabhūtāni meghādhiṣṭhātṛdevatā jayati | maho vrajāngomataḥ, liṅgavyatyayena vasuviśeṣaṇametat | maho vrajān bṛhataḥ samūhān gomataḥ gosaṃbandhinaḥ, udakapakṣe tu gomato balavato mahovrajān meghān, sahi tānvaśīkṛtya jalaṃ tyājayati | ata eva bṛhaspatirdevo vijigīṣuḥ pauruṣeṇa dyotamānaḥ, nānyaḥ | apaḥ siṣāsan ‘ṣaṇa dāne’ apo dadat | svarapratītaḥ, svaśva samajagat dyāṃ svargaṃ ca jitavān apratītaḥ san pratītaḥ pratītaṃ na vidyate anyatra pratītirapekṣā yasya so'pratītaḥ | kiṃca bṛhaspatirhantyamitramarkaiḥ suragururmantraiḥ, meghadevatā tu annaiḥ |
yamo devatā trike | anuṣṭup chandaḥ | yamo dādhāreti vyākhyātā ||
yo yamaṃ vidyāt jānīyāt , sa brūyāt yamasya svarūpam | kasmai brūyāt | vijānate viśiṣṭajñānayuktāyaiva, natu ajñāya | yathaikārṣiḥ, eka eva ṛṣiḥ paramātmā yathā jānan vijānate paramaṃ rahasyamarpayati tadvat, yathā vā anye ṛṣaya indriyādayaḥ jānanta eva jñānaśaktiyuktāyaiva viṣayamarpayanti | tatra pañca bāhyendriyāṇi | tānyeva manopekṣayā ṣaṭ | karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ, ātmā, viṣayāśceti pañcadaśa || gāyatryuṣṇigityuvamādīni yāni cchandāṃsi, tāni sarvāṇi yame paramātmani āhitāni tadvivarttatvāt tatpariṇāmatvādvā | sarvā tā āhitā iti sarvatra ‘śeśchandasi bahulam’ iti śerluk | ekamidvṛhat, iditi pūraṇe, yata ekameva vṛhat paramaṃ mahat brahma advitīyamataḥ sarvasya paramātmani ādhānam | trikadrukebhiḥ patati, trikadrukanāmānaḥ karmaviśeṣāḥ, upalakṣaṇamiha trikadrukagrahaṇam, trikadrukādibhiḥ karmabhiryat svargādīn patati āpnoti yajamānaḥ phalaviśeṣān, teṣāṃ sarveṣāṃ paramātmani ādhānam | yacca ṣaḍurvīḥ, ṣaṭ urvyaḥ pṛthivyantarikṣādyaḥ ṣaddevatāḥ mahāprabhāvāstā api brahmaṇi āhitāḥ | urvīgrahaṇamapi iha sarvadevatopalakṣaṇārtham | ṣaḍurvyaḥ—pṛthivī, dyauḥ, antarikṣaṃ, ahaḥ, rātriḥ, oṣadhayaḥ |
ayapi caturthastriko vāruṇo vyākhyātaḥ||
41.4
spaṣṭo'ṣṭānāṃ vibhāgaḥ | dhuraścopadhuraśca pradhānasthāne yaṣṭavyāḥ | śāstrānte maṅgalārthaṃ dhurāmupadhurāmabhyāsaḥ | śāstratadarthapratijñātārthānuṣṭhānāvṛttirhi paramaṃ maṅgalaṃ tadāvṛttyā dyotyate | śāstrānte ca maṅgalopasaṃhāra iṣyate | yathoktaṃ 'maṅgalādīni maṅgalamadhyāni maṅgalāvasānāni ca śāstrāṇi prathante vīrapuruṣāṇyāyuṣmatpuruṣāṇi ca bhavanti |' ( ma0 bhāṣya0 )
sīmantonnayane vyākhyāteyam ||
indra āha | āsu sarvāsu nārīṣu madhye ahamindrāṇīmindrapatnīmeva subhagāmuttamāmaśravaṃ śṛṇomi tato nahi asyā aparaṃ nahi patyupāsāvyatiriktaḥ strīṇāṃ guṇa āmnātaḥ | ata iyaṃ sarvottamā | etanmāhātmyādeva asyāḥ patirindro jarasā vṛddho nānyapativat mriyate | viśvasmāt sarvasmādindraḥ patirasyā utkṛṣṭo'ta eva ||
vyākhyātā āgneyyām ||
iyamapi vaiśvadeve vivṛtā || tava śriye iti catvārastrikāḥ | tatra devāsurāṇāmārṣam |
41.8
iti cārāyaṇīyamantrabhāṣyam || kṛtiḥ śrīmadācāryavaryasvāmibhaṭṭārakaharipālasūnudevapālapūjyapādānām ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit