Kathakagrihyasutra 41.3
Commentary of Devapāla 41.3
- Language
- Sanskrit
41.3
na atrāpi tirohitaṃ kiñcit |
bhadraṃ karṇebhiriti catasraḥ | viśvedevā devatā | śiśuśaiśvayorārṣam | prathamā triṣṭup | dvitīyā paṅktiḥ | tṛtīyā jagatī | caturthī triṣṭup |
śataminnu śarado anti devā yatrā naścakrā jarasaṃ tanūnām | putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ || icchabdaḥ pūraṇārthaḥ | ‘śvasa prāṇane ana ca’ ananaṃ anti jīvitaṃ antiśabdādamo luk | he viśvedevāḥ no'smākaṃ śataṃ śarado varṣaśataṃ anti cakrāḥ kṛtavantaḥ, yatrāyuṣi tanūnāṃ jarasaṃ vṛddhatvaṃ cakrāḥ kṛtavantaḥ, varṣaśatamadhye hi vṛddhatvaṃ bhavati, yatra ca putrāḥ pitaro bhavanti yo hi varṣaśataṃ jīvati tasya putrā api pitaro bhavanti, ato no'smākaṃ gantogantumudyatānāṃ varṣaśatāntaṃ madhye antarā āyurmā rīriṣata ‘riṣirhiṃsārthaḥ’ mā hiṃsīt kaścidāyurityarthaḥ |
aindrāgnaṃ varma bahulaṃ yadugraṃ viśve devā nātividhyanti śūrāḥ | tannastrāyatāṃ tanvaḥ sarvato mahadāyuṣmanto jarāmupagacchema jīvāḥ || vyākhyāteyam | ityadbhutaśāntiḥ || iti dvāsaptatitamī kāṇḍikā |
72 ||
aṣṭarcaṃ tu vibhajya darśayati
vārhaspatyo'yaṃ trikaḥ | jagatī chandaḥ | nakṣatrayajñeṣu pūrvā vyākhyātā | he bṛhaspate tat draviṇaṃ dhanaṃ citraṃ hemamahāmaṇipramukhaṃ cāyanīyaṃ vā asmāsu dehi dhehi vā | kiṃ tat | ati yadaryaḥ, atiśayena araṇīyaḥ sevanīyo rājādeḥ | arhat atipūjyamityarthaḥ | dyumat dyutiyuktaṃ bhāsvanmaṇikanakādikaṃ vibhāti viśeṣeṇa
bhāti, janeṣu ṛtuvat | yacca dīdayat, atiśayena dīptiyuktaṃ, śavasā balena hastyādinā yuktam | he ṛtaprajāta, ṛtāddhi satyāt prajāpateḥ parabrahmaṇaḥ tvaṃ prakarṣeṇa jātaḥ, athavā ṛtena satyena prajñāviśeṣeṇa yuktastvaṃ jātaḥ|
vāgvai bṛhatī | tasyāḥ patiḥ suraguruḥ stanayitnudevatā vā vasūni dhanāni gorūpāṇi asurairapahṛtāni devatābhyaḥ samajagat prāgvarṇitasamaropākhyānaprakāreṇa senāpatirbhūtvā gāḥ pratyājahāra pratyāvartayāmāsa, jalāni vā vasūni vasūnāṃ nimittabhūtāni meghādhiṣṭhātṛdevatā jayati | maho vrajāngomataḥ, liṅgavyatyayena vasuviśeṣaṇametat | maho vrajān bṛhataḥ samūhān gomataḥ gosaṃbandhinaḥ, udakapakṣe tu gomato balavato mahovrajān meghān, sahi tānvaśīkṛtya jalaṃ tyājayati | ata eva bṛhaspatirdevo vijigīṣuḥ pauruṣeṇa dyotamānaḥ, nānyaḥ | apaḥ siṣāsan ‘ṣaṇa dāne’ apo dadat | svarapratītaḥ, svaśva samajagat dyāṃ svargaṃ ca jitavān apratītaḥ san pratītaḥ pratītaṃ na vidyate anyatra pratītirapekṣā yasya so'pratītaḥ | kiṃca bṛhaspatirhantyamitramarkaiḥ suragururmantraiḥ, meghadevatā tu annaiḥ |
yamo devatā trike | anuṣṭup chandaḥ | yamo dādhāreti vyākhyātā ||
yo yamaṃ vidyāt jānīyāt , sa brūyāt yamasya svarūpam | kasmai brūyāt | vijānate viśiṣṭajñānayuktāyaiva, natu ajñāya | yathaikārṣiḥ, eka eva ṛṣiḥ paramātmā yathā jānan vijānate paramaṃ rahasyamarpayati tadvat, yathā vā anye ṛṣaya indriyādayaḥ jānanta eva jñānaśaktiyuktāyaiva viṣayamarpayanti | tatra pañca bāhyendriyāṇi | tānyeva manopekṣayā ṣaṭ | karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ, ātmā, viṣayāśceti pañcadaśa || gāyatryuṣṇigityuvamādīni yāni cchandāṃsi, tāni sarvāṇi yame paramātmani āhitāni tadvivarttatvāt tatpariṇāmatvādvā | sarvā tā āhitā iti sarvatra ‘śeśchandasi bahulam’ iti śerluk | ekamidvṛhat, iditi pūraṇe, yata ekameva vṛhat paramaṃ mahat brahma advitīyamataḥ sarvasya paramātmani ādhānam | trikadrukebhiḥ patati, trikadrukanāmānaḥ karmaviśeṣāḥ, upalakṣaṇamiha trikadrukagrahaṇam, trikadrukādibhiḥ karmabhiryat svargādīn patati āpnoti yajamānaḥ phalaviśeṣān, teṣāṃ sarveṣāṃ paramātmani ādhānam | yacca ṣaḍurvīḥ, ṣaṭ urvyaḥ pṛthivyantarikṣādyaḥ ṣaddevatāḥ mahāprabhāvāstā api brahmaṇi āhitāḥ | urvīgrahaṇamapi iha sarvadevatopalakṣaṇārtham | ṣaḍurvyaḥ—pṛthivī, dyauḥ, antarikṣaṃ, ahaḥ, rātriḥ, oṣadhayaḥ |
ayapi caturthastriko vāruṇo vyākhyātaḥ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit