Kathakagrihyasutra 34
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 34
- Language
- Sanskrit
34.1
aṣṭānamapi puruṣasya nārāyaṇasyārṣam| hiraṇyagarbhaḥ prajāpatiḥ puruṣo nārāyaṇaḥ prāṇo jagatsūtraṃ kaḥ samrāḍiti paryāyāḥ| hiraṇyagarbhaḥ agre sargādau samavartata prādurbabhūva| sa ca jātaḥ prādurbhūtaḥ san eka eva bhūtasya samastasya pṛthivyādibhūtajātasya abhivyaṅgyasya vā mahadādeḥ patiḥ pālakaḥ prabhurāsīt, vyatyayenātītāvibhaktiḥ, prādurbhavati| jagadādau hiraṇyagarbhaḥ patiśca bhavati sarvasyetyarthaḥ| sa hīmāṃ pratyakṣāṃ pṛthivīṃ kṣitiṃ dādhāra dhārayate, uta tathā dyāṃ svargaṃ pṛthivīṃ ca| pṛthivīśabdaḥ sāmīpyādantarikṣe vartate| hiraṇyagarbha eva hi sarvaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva| tasmai kasmai prajāpataye, devāya dānādiguṇayuktāya, haviṣā ājyena vidhema paricarāma, tasmai havirdadma iti yāvat|
34.2
yaḥ prāṇāpānādimato nimeṣādimataśca devamānuṣādeḥ rājā prabhuḥ, patiḥ pālayitā| prāṇena apānādyupalakṣyate, nimeṣeṇa sparśanādikaṃ buddhīndriyakarmendriyakriyāyogitvam| prāṇanādikaṃ kurvataḥ nimiṣato jighrato viharata ityādi jñeyam| viśvasya sarvasya jagato jaṅgamasya babhūva bhavati| sa hi īśe īṣṭe prabhavati dvipado devamanuṣyādeḥ, catuṣpado gavādeḥ| tasmai kasmai debāyeti pūrvavat|
34.3
oja utsāhaḥ, balaṃ sāmarthyaṃ, taddadātītyojodā baladāḥ| yasya sambandhiṃ praśiṣamanuśāsanamanujñāṃ viśve sarve janā devāścopāsate sevante'nuvartante| yasya sambandhinī chāyā āśraya ārādhanam, amṛtaṃ mokṣaphalam| yasya ca viparyaya arthādanārādhanaṃ, mṛtyuḥ saṃsārakārī| tasmai kasmā iti samānam|
34.4
yena prajāpatinā dyaurantarikṣamugrā unnatā, dṛḍhā avaṣṭabdhā, tathā pṛthivī vyāptā, tathā svaḥ stabhitaṃ vyāpyamavaṣṭabdhaṃ protaṃ, svargo'pyavaṣṭabdha ityarthaḥ| yena nākamādityamaṇḍalamavaṣṭabdham| svarityasya viśeṣaṇaṃ vā nākamiti, kaṃ sukhaṃ, na kamakaṃ duḥkhaṃ na vidyate yatra tannākam| yaścāntarikṣaṃ vimame nirmame| kīdṛśam| varīya urutaram| tulyamanyat|
34.5
ime pratyakṣadṛśye dyāvāpṛthivyau rejamāne vepamāne satyau yo'dhārayat dhārayate| kīdṛśyau| rodhasī rundhāne| kathaṃ kṛtvā| tastabhāne niḥśalye kṛtvā| yasminnadhi yasyopari sūra āditya eti gacchati| kīdṛśaḥ| vitato vistīrṇaḥ|
34.6
yasya hiraṇyagarbhasya ime prasiddhā mervādayo girayaḥ mahitvā mahimānaṃ māhātmyamāhuḥ, tathā pañca diśaḥ prāgādyā ūrdhvayā saha, vidiśaśca nāgyā saha pañca yasya māhātmyamāhuḥ| devīrdānādidharmikāḥ iti diśāṃ viśeṣaṇam|
34.7
yasmin kāle sargādau mahatya āpaḥ prathamaṃ sṛṣṭāḥ satyo viśvaṃ sarvamāyan vyāpnuvatyaḥ | kiṃ kurvāṇāḥ| garbhaṃ dadhānāstameva hiraṇyagarbhaṃ garbharūpeṇa dadhānāḥ dhārayantaḥ| yathoktam - 'apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat|' (manu.) iti | kīdṛśyaḥ | jayantīragnim | agniṃ tejaḥpuñjarūpam, anyañca aṇḍādikaṃ janayantyaḥ| athavā agnimiti garbhaviśeṣaṇaṃ, tejaḥ puñjarūpamityarthaḥ| tato garbhādhānāntaraṃ devānāṃ dyotamānāmindriyāṇāṃ prāṇināṃ vā gatyādiyogināṃ suramānuṣaprabhṛtīnāṃ ya eka evāsuḥ prāṇaḥ sarvasūtrarūpo niravartata nirvṛttaḥ, tasmai haviṣā vidhema|
34.8
sa vyānarūpo hiraṇyagarbhaḥ prajāpatirno'smākaṃ prajāmājanayatu, dhātā vidhātā ca bhūtvā garbhaṃ dadhātu naḥ sumanasyamānaḥ prasannacittaḥ| saṃvatsararūpaḥ san ṛtubhiścākḷpāno vivartamānaḥ ārtavaiḥ padārthairvipariṇamamānaḥ | cākḷpāna iti liṭaḥ kānac | upalakṣaṇametatprathamavivartasya | jalasya hiraṇyagarbho vivartaḥ, tasyoṅkārastasya vedā ityādirūpeṇa sa eva vivartate | sa hiraṇyagarbho yataḥ puṣṭipatistato'smākaṃ puṣṭimādadhātu | mahāvyāhṛtayo vyākhyātāḥ |
34.9
tisro gāyatryaḥ | kūṣmāṇḍānāmārṣam | he agne tvamāyūṃṣi pavase punāsi rogajarādimalairvihīnāni sampādayasi| no'smabhyamūrjaṃ balam iṣaṃ cānnamāsuva janaya dehi| duraḥśuniraparatastāntādeśe prātiśākhye ducchunāmityanvākhyānāt śunāmiva duṣṭānāṃ ducchunāṃ hiṃsrāṇāṃ bādhasva āreṃ dūrata eva | ducchunāmiti hiṃsārthānāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit