Kathakagrihyasutra 37
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 37
- Language
- Sanskrit
37.1
atrānuvāke brahmaṇa ārṣam| anuṣṭup chandaḥ| gandharvāpsarorājarṣiprabhṛtīnāṃ caritaṃ dvyantareṇa svareṇa yābhirgīyate, tā gāthā ityuktam| iha ca sarvavāk sarasvatī, tadrūpeṇa ca vadhūrupacaryate| manomeghaprabhṛtiśca gandharvaḥ| tadrūpo varaḥ stutyarthamucyate sarasvatīti| pretyupasargo'vetyākhyātena sambadhyate| he sarasvati sā tvamidaṃ karma prāva 'ava rakṣaṇe' gopāya| subhage sarvahitakāriṇi| vājinīvati vājinyaḥ phalapākāntā oṣadhayastadvati| stanayitnuvāgrūpā sarasvatī vṛṣṭyādirūpeṇa| sā kā| yāṃ tvāmahaṃ prāgāyāmi śabdayāmi staumi| kīdṛśīm| asya viśvasya sarvasya bhūtasyotpannasya sargādāvagre sthitāṃ śabdabrahmavivartatvāt sarvasya sarasvatyāśca śabdarūpatvāt|
37.2
tāṃ cādya asminnahani sarasvatīṃ vācaṃ gāsyāmi śabdayiṣyāmi| yā strīṇāmuttamaṃ manaḥ mānasaṃ prakāśanam, prakāśātmikā hi vāk, prakāśarūpaṃ ca hṛdayaṃ cetaḥ| yā ca agre prathamaṃ sargādau samabhavat sarvaṃ, vivartarūpā babhūva| yasyāṃ cedaṃ vartamānaṃ viśvaṃ sarvaṃ jagadāśritam|
37.3
ya iha pūrve janāḥ, ya iha jagati pūrve janā abhūvan, tatpūrvatarebhyo'pi ca pūrve, tebhyo'pi purā gandharvo mūrdhanvānnāmnāsīt| kiṃ bahunā, devebhyo'pi yaḥ purā ātapat prakāśitavān brahmarūpa ityarthaḥ| gāṃ sarasvatīṃ dhārayati vṛṇoti ca gandharvaḥ| sarasvatī vāgātmikeyamadhigīyamānā kanyā, prajāpatirūpo gandharvo vara iti prarocanārthaḥ|
37.4
yo vāyurūpaḥ san sarvata eti āgacchati adhipavamāna ādhikyena pavitrīkurvan| ataśca prāgādibhyo digbhya āgacchantaḥ prācyādideśabhedena vyapadeśabhedabhinnā vāyavo bhavanti, tebhyo'pi devebhyo vāyubhyaḥ purā pūrvaṃ mūrdhanvāneva gandharvaḥ ātapat|
37.5
yaḥ pūrvotpannaḥ san jīvātmanā saha prāṇākhyo vāyuḥ, he bhagavaḥ bhagavan jīva, sa tvaṃ maraṇadharmāpi na mariṣyasi yāvadahamasmi bhavāmi bheṣajaṃ tiṣṭhāmi indriyaiḥ saha | tebhyo'pi devebhyo dyotanādidharmakebhyaḥ prāṇendriyebhyaḥ purā mūrdhanvān gandharva ātapat |
37.6
sa prakṛto gandharvaḥ prajāpatiḥ he vadhu tvāṃ manmanasaṃ karotu iti vara āśāste madekacittāṃ pativratāṃ karotvityarthaḥ | kīdṛśaḥ saḥ | hiraṇyavarṇāḥ bhāsvaraprakāśaikarūpaḥ | vairampo vīrasya yogino mohavaicitryamohanasamarthasya karmavairaṃ, tat pāti rakṣatīti vairampaḥ | yat yaḥ sauśravaḥ śobhanabhūmadhyasaṃyamātratīto yogināṃ, rājā rājamānaḥ, samitiṃ saṃgrāmamiva samudramimaṃ saṃsāraduḥkhabhāraṃ yāti tārayatītyarthaḥ | ya eti sarvataḥ prāgbhyo diśa iti pañcamyāḥ sthāne vyatyayena prathamā | kecitprāgbhyo viśa iti paṭhanti, tatra chāndaso varṇavyatyayaḥ | purāṇataracchāndasāstu paṭhanti prāgvādibhyo'dhipavamāna iti, arthaṃ ca vyācakṣate prāk prathamaṃ vāti vāyate vā gacchati prāgvā, sarvābhyaḥ sarvato digbhyaḥ pavamāna etīti | ‘vicchinnasampradāyeṣu śātādhyayanavartiṣu | mantreṣvapauruṣeyeṣu yathecchaṃ parikalpanāt || pāṭhānāṃ gatyabhāvena yathādṛṣṭi pradarśanam | kriyamāṇaṃ satāmagyrairnopālabhyaṃ kathañcana ||’
37.7
vātasyābhi agre na anyena kenāpi devena vāyate gamyate | nodvātasyābhi dhīyate naca vātasyābhimukhena kenāpi dhīyate āgantuṃ manyate | vātasya dhuraṃ vahataḥ pṛthivyādikaṃ dhārayato vimānādikaṃ ca prerayato nānyena kenāpyapamīyate saha gamyate māhātmyamācarcate| uditi nipātaḥ sahārthe| punaḥpunarvātaśabdodīraṇamatiśayārthamaho ramaṇīyā aho ramaṇīyetyādivat| kecittu paṭhanti nedvātasyāddha dhīyate na it vātasya āt ha dhīyate, ukāro varṇāgamaḥ, haśabda itihāse, anyenādhīyate sahāyenāgamyate|
37.8
ā ityupasargo dhrajīyatītyanenākhyātena sambadhyate| satyaḥ satyapradhāno harito haritavarṇaḥ ādityarathaḥ, athavā satyapradhānāśca te harayo'śvāste vidyante yasya sa satyaharita iti matvarthīyastakāraḥ| saubhravaḥ bhrūsaṃyamena tīkṣṇadṛṣṭibhirapi draṣṭumaśakyaḥ| hiraṇyayaḥ hiraṇmayastaijasaḥ| tamudghāta ūrdhvagatirvāta ādhrajīyati ādhrajayati gamayatīti vivartasya prajāpatirūpasya vāyormāhātmyavarṇanam| kayā ādhrajīyati udghātaḥ| dṛḍhayā dhurā ūrdhvaṃ utkṛṣṭo vāta eva dṛḍhā dhūstayā|
37.9
mūrdhanvān gandharva ucyate| he mūrdhanvan rājan tavaiva dundubhayo jayodghoṣaṇā vādyaviśeṣāḥ utkṛṣṭā vā śabdādayaḥ prakāśanaparāḥ, tathā ānakaḥ paṭahākhyo'pi dundubhiviśeṣaḥ, tavaiva vātastiryaggatiḥ pavanaḥ, udghātaḥ ūrdhvagatirvāto'dhaḥpatanādvā, tathā aśvau| athavā dehagataḥ prāṇo vāyurudghātaḥ, apāno vātastau vātodghātau prāṇāpānau śarīrasya rathasya aśvāviva sarvaprāṇinām| caitrarathākhyaṃ vanaṃ devodyānaṃ tavaiva, sarvavibhavāstvatsvāmikā ityarthaḥ|
37.10
te devā vāgvādayaḥ śakrasya śaktasya sarvakāraṇasya prajāpateḥ śukraṃ sāramavindan jñātavantaḥ| parāñcaṃ parokṣaṃ guhāyāṃ hṛdaye viduṣāṃ nihitam, avidyābhedaprapañco vā guhā| yadvā śakrasyendrasya śukraṃ prajananamudakalakṣaṇaṃ guhāyāṃ raśmisaṅghāte nihitaṃ parokṣaṃ jñātavantaḥ te devāḥ| tebhyo devebhyaḥ purā pūrvaṃ mūrdhanvān gandharvo'vindat| kimavadhi jñātavān| jatrubhya ātṛdaḥ ājatrubhya ātṛdaḥ jatrūṇi saṃśleṣaṇāni sarvādhikaraṇāni ‘sṛtitṛdoḥ kasun’ (3.4.17) tṛdaḥ tardanaṃ vināśaḥ āsṛṣṭerāpralayāt yadutpādanapālanapralayasampādanasāmarthyaṃ, tanmūrdhanvānavindat sakalamicchātḥ|
37.11
eṣa kaśmīreṣveva samprati paṭhyate| vara āśāste kanyāyā hastaṃ gṛhītvā ahaṃ vaśīyānbhava bhūyāsam| bhaveti vyatyayena madhyamapuruṣaḥ| athavā antarātmābhidhīyate kanyāyā hastaṃ gṛhītvā he antarātman vaśīyānbhava girivatsthirāya parvatavat sthairyāya| he vadhu tvamapi yā mayohyase sā bhartre bhartrarthaṃ putrakāmā bhava| kāmanaṃ kāmaḥ putrārtha eva kāmo ratiryasyāḥ sā putrakāmā| kimartham| subhagāya saubhāgyyāya, putravatī hi satī loke ślāghyā bhavati, natu ratyekaphalā| bhartṛviśeṣaṇaṃ vā subhagāyeti| hastaṃ viśinaṣṭi - hiraṇyavarṇaṃ suvarṇakāntiṃ, subhṛtaṃ kaṅkaṇādyābharaṇaiḥ supūrṇamata eva śobhamānaṃ, mantravatparigrahātpuṇyaṃ pavitram|
37.12
vara āha - he vadhu vairampākhye munijanasevite haritasaṅkāśe suvarṇamaye merāvaliti yāvat, saṅkalpamātreṇa sarvābhilaṣitasatphalaprāptiryatra tatra saṅkalparamaṇe, amarāvamaraṇadharmakau devau bhūtvā ubhāvapi sumanasau prasannacittau carāvaḥ sañcariṣyāvaḥ puruṣāyuṣe pūrṇe|
37.13
āṇī rathakāṣṭhikā, he vadhu tvamāṇī va rathaveṣṭasi rathavyāpinī yathā rathāvyabhicāriṇī, tathā mayi bhūyāḥ pavitrā| vaśabda upamāyām| tathā vane vārivarṣaṇīye vidyulatā yathā avyabhicāriṇī meghaṃ vanaṃ vinā na dṛśyate, tathā tvaṃ mayi bhūyāḥ| vāri varṣat patat nayatyanumāpayatīti vārivarṣaṇyayā taḍit| apsarāśca setyāhuḥ| tathā sūryavarcasinī tejasvinī bhūyāḥ vaśinī ca īśānā manmanāśca mayi dattacittā pativratā bhūyā ityarthaḥ|
37.14
athavā yāsau taḍidrūpadhāriṇī apsarā upari tiṣṭhati, saiveha tvaṃ rūpāntareṇāvatīrṇā ahaṃ ca megho vārivarṣaṇyaḥ| ataśca tvaṃ mayi dattacittā bhūyā iti samānaṃ pūrveṇa| vasugā dhanavatīti viśeṣaḥ|
37.15
praśasto vaṭavṛkṣo'śvatthakastatropari śyenaḥ śaṃsanīyo ramaṇīyataro nāma gandharva āste| tasminnapsarā rambhā nāma ramate krīḍate| śakra ādityaḥ, sa tathā paritakmyāyāṃ rātrau viśrāmyati|
37.16
sarasvatīṃ nadīṃ vācaṃ vā madhyamāmabhyarthayate| he sarasvati subhage nirgatā giribhyaḥ, syandamānā sravantī, kulyābhyo'nyanadībhyaḥ vasu jalamābhaja vibhaja māteva duhitṛbhyaḥ| yathā mātā duhitṛbhyo dhanaṃ paitṛkaṃ vibhajate, tadvat| madhyamavākpakṣe girayo dehāḥ, kulyā galabilāni| idānīṃ 'vāgvā anuṣṭup vāksarasvatī' iti śrutyānuṣṭubhaḥ sarasvatorūpatvapratipādanādanuṣṭupchandorūpeṇa stotumāha -
37.17
chandasa iti vyatyayenaikavacanam| chandasāṃ devānāmusurāṇāṃ ca tadanuṣṭupchando madhyaṃ madhyavarti devā ṛtvija āhurvadanti| yatra cchandasi pareti parāgacchati devāsuracchandasāṃ madhyamanusarati anuṣṭubityanarthakaṃ nāma devā ādadhuḥ vihitavantaḥ| atrāntarā madhye'nuṣṭup vyavasthitā| tāni ṣoḍaśini grahe viniyuktāni| tatra ca ṣoḍaśini grahe aruṇapiśaṅgo'śvo'sya dakṣiṇā matā| sā cetaracchandomadhye vyavasthitasya rājaprakhyasyāsyaiva cchandaso'nuṣṭublakṣaṇasya bhavatīti sambhāvyate| ata evambhūtaṃ tadanuṣṭupchando yo veda vetti, sa iha pāṇigrahaṇasthāne āgantumarhati ṛtvigjanyaprabhṛtiḥ, nātadvit| devāsuracchandasāṃ tu madhyavartitvamanuṣṭubha ittham -
tatraikaikākṣaravṛddhyā daivānyekākṣarādīni saptākṣarāntāni sapta cchandāṃsi bhavanti| daivī ekākṣarā gāyatrī| dvyakṣarā uṣṇik| tryakṣarānuṣṭup| evamādikrameṇa daivī jagatī saptākṣarā, āsurī tu pañcadaśākṣarā| ekaikākṣarahānyā ca prātilomyenānyāṇyāsurāṇi cchandāṃsi bhavanti| tatra navākṣarā gāyatrī bhavati| evaṃ caikākṣarādārabhya saptamākṣaraparyantānyānulomyena daivāni cchandāṃsi sthitāni| pañcadaśākṣarādārabhya prātilomyena navamamakṣaraṃ yāvadāsurāni| aṣṭamaṃ tvakṣaraṃ vargadvayasya madhye bhavati| teneyamaṣṭākṣarā anuṣṭup madhye bhavatītyalamivaitatyena|
37.18
iṣīkaṃ śarakāṇḍaṃ suvarṇamityeke| he suvarṇavarṇe śarakāṇḍagaurākāre vā, he lekhabhrūḥ añjanalekhāvadbhruvau yasyāḥ, sā sambodhyate, he subhage priyadarśane, susmite cāruhāsini, tvā mūrdhanvāngandharvo māmabhi māṃ prati niyacchatu niyatāṃ madekādhīnāṃ karotu| sa hi kanyāsvāmītyuktam|
37.19
somakrayiṇī vāk sarasvatatyucyate| he sarasvati devā gandharvāścobhaye sadhryañcaḥ sahāñcamānāḥ saha bhūtvā tvāṃ vihvayāmahe tava vividhamāhvānaṃ kurmaḥ| teṣāmubhayeṣāṃ madhye yatarān kāmayase devān gandharvānvā, tānabhyehi ābhimukhyena gaccha|
37.20
sarasvatyāha - gāyato devānevāhamabhyāvarte ābhimukhyena varte, natu vedaṃ paṭhataḥ surān| yato'haṃ gāyata eva kāmayāmahe kāmaye iti vacanavyatyayaḥ| tathāhi gāyantameva hi striyaḥ kāmayante, na tu brahmavādinaṃ vedānāṃ pāṭhakam|
pṛthaktantrapakṣe'gnipradakṣiṇaṃ kṛtvā vadhūvarāvānīya punastatraivoveśya yatra pāṇigrahaṇaṃ vṛttaṃ, saṃsthāpayet samāpayedṛtutithyādikaṃ bhaviṣyattantramudvāhasambandhitayā, tato vivāhasambandhitayā bhūya udvāhanatantraṃ sakalaṃ pūrvaṃ pradarśitaṃ vivāhasambandhitayopakramya vakṣyamāṇaṃ kuryādityarthaḥ|
37.21
yā upari parvate girau meghe vā vidyudrūpeṇa madhyamavāgrūpeṇa vā ātmanā svena rūpeṇa ramamāṇeva krīḍantīva tiṣṭhati sarasvatī, sā he vadhu asi bhavasi tvaṃ, nāsti naḥ saṃśayaḥ| kīdṛśī| kṣaumamṛdvī dukūlavatkomalā jalavṛṣṭidānenārthāmidhānena vā| ha vai iti nipātau pādapūraṇau| evaṃ ca sati vadhūṃ vadati varaḥ - yatastvaṃ sarasvatī, tena tvayā ūto rakṣitaḥ sannahamojasi sati śṛṇomi ākarṇayāmi| sakalaṃ kartavyaṃ śrutismṛtivihitaṃ kartavyatayā vyavasyāmi sahadharmacāriṇyāstava lābhabalenetyarthaḥ| kecittu śṛṇottviti paṭhanti| tatrāpyayaṃ madātmā śṛṇottvityarthaḥ|
iti sārasvatānuvākavivṛtiḥ| tato gāthā vācayati sarasvati predamavetyanuvākamubhāvityeke yadi pṛthaktantramiti vivṛtamiyatā| yadi pṛthaktantramityuttarasūtreṇāpi sambadhyate|
karmaśabdaḥ prayogavacanaḥ| tantramitikartavyatā vidhyantā| sakṛdanuṣṭhīyamānetikartavyatopakārapakṣe uttareṇāgniṃ pratyetya pradakṣiṇamakṛtvaiva uttarabhāgenaiva katipayakramān gatvā pratyāgatya tato vivāhaḥ vivāhāṅgatayā vakṣyamāṇānāmṛtutithyādīnāṃ prayogaḥ| tantreṇa codvāhopakāroktānāṃ vakṣyamāṇānāṃ ca āvṛttyānuṣṭhānamityarthaḥ| ekakarmaṇi tantre vivāhodvāhalakṣaṇa ityapi kecitpadiyojanāṃ kurvanti|
eta eva tantrāvṛttī spaṣṭārthamekenaiva sūtreṇa vivarītumāha -
37.22
udvāhe homā ye jayaprabhṛtayaḥ, ya ime dyāvāpṛthivītyādayaśca, tathā sviṣṭakṛt, tathā ājyabhāgau | ete sarve na ekakarmaṇi tantre āvṛttyā kartavyā ityarthājjñāyate | tena śrutyarthānāṃ vidhiniṣedhalakṣaṇamarthadvayaṃ yathāsambhavamanena nidarśitam | sviṣṭakṛcchabda uparitanasya tantrakhaṇḍasyopalakṣaṇārthaḥ, ājyabhāgaśabdo'pyadhastanasya |
37.23
ekakarmaṇi tantre uttareṇāgniṃ pratyetya pratyānīyāgneḥ paścāddarbheṣu vinihitacaraṇau vadhūvarau kṛtvā 'sā tvamasi' iti varaṃ gururvācayati |
sā nāma ṛgāsīt, amo nāma sāma, sā ca amaśca sāma ṛk ca gītiścetyarthaḥ | evaṃ sāmaśabdasya vyutpattiḥ | ṛksāmarūpāvāvāmiti vibhajya varaḥ pradarśayati - he vadhu tvaṃ sā ṛgasi bhavasi, amo'hamasmi ahamamaḥ sāma bhavāmi| sā tvaṃ sā tvaṃ bhavasi, amo'hamamo'haṃ bhavāmīti dviruktyā ṛksāmarūpatvaṃ draḍhayati | tā ehi vivahāvahai tau dvāvāvāṃ he vadhu ehyāgaccha vivahāvahai vivāhaṃ kurvaḥ | kimartham | puṃse putrāya kartave, kartave iti tumarthe bhāve tavenpratyayaḥ, puṃse putrāyeti subvyatyayaḥ, pumāṃsaṃ putraṃ kartum | tathā rāyo dhanasya poṣāya puṣṭaye, suprajāstvāya śobhanaprajālābhāya, suvīryāya suvīryaṃ karmasvojasvitā tadartham |
37.24
agnimabhidakṣiṇaṃ vadhūvarāvānīya, agneruttarabhāge'śmānaṃ sthāpayitvā dakṣiṇena caraṇena āsthāpayati guruḥ prayojakaḥ, vadhūvaṟvātiṣṭhata ākrāmataḥ | yathāmantraliṅga-
māṣṭhena varo'śmānamākrāmayati, uttareṇa vadhūḥ| gurustvaśāste tayormantreṇeṣṭam - he vara aśmānamātiṣṭha aśmavat sthiro bhava, kiñca te tava viśvedevāḥ śaradaḥ śatamāyuḥ kṛṇvantu kurvantu, he vadhu imamaśmānamātiṣṭha tvaṃ cāśmavat sthirā bhava, tathā duvasyavaḥ duvastūn upatāpamicchataḥ śatrūn pṛmṛṇīhi jahi, tathā pṛtanyataḥ pṛtanāṃ senāmicchato yuyutsamānān sahasva prasahasva abhibhava| dakṣiṇena padetyuttaramantre'pyanuṣajyate||
37.25
ājyenāñjalāvupastṛṇāti caturavadānena| tata idaṃ havirityādinā mantreṇa śūrpasthān śamīparṇamiśrān lājānabhimṛśati varaḥ| anantaramañjalāvasthā vadhvā bhrātā, brahmacārī vā bhrātursannidhāne, śamīparṇamiśrān lājānāvapati|
kokilasya rājaputrasyārṣam| anuṣṭup chandaḥ| idaṃ lājākhyaṃ haviḥ me mama prajananaṃ daśaputrasampādanaṃ bhavatu, tathā sarvagaṇaṃ sarveṣāṃ gaṇaiḥ putraprabhṛtīnāṃ paśūnāṃ gaṇairyuktaṃ, svastaye'vināśāya cāstu| ātmasani ātmānaṃ śarīramātmīyatvātsantī 'ṣaṇu dāne' ityasmāddhātoḥ dadāti prajñāpayatītyātmasani| evaṃ prajāsani paśusanyabhayasani lokasani| sarvatreha haviranyapadārthaḥ| agnimarmama putrapautrādikāṃ bhūyasīṃ prajāṃ karotu| annādikaṃ cāsmākaṃ dhatta sthiraṃ kuruta| bahuvacanādaryamagandharvatryambakā ijyamānā evaṃ prārthyante'parārdhe|
37.26
tān lājān avicchindatī vicchedamakurvatī ekenaiva prakṣepeṇa juhotyaryamaṇaṃ nu devamityādimantreṇa||
brahmaṇa ārṣam| aryamagandharvatryambakā devatāḥ| upariṣṭādbṛhatyo homamantrāḥ| iyaṃ nārītyanuṣṭup| kanyā agniṃ devamayakṣata iṣṭavatyaḥ| aryamaṇamityagnerviśeṣaṇam| arīn yacchatītyaryamāgniḥ, tam| ayakṣateti tiṅvyatyayaḥ yajante| anye tvagnimityapi dvitīyāṃ saptamyāḥ sthāne varṇayanti agnāvaryamaṇaṃ kanyā yajante| atra pakṣe'ryamaiva devatā| evamanūcya vadhūryajñaphalamāśaṃsati| amuṣyeti sāmānyena bhartṛnāma lakṣyate| so'ryamā iṣṭaḥ san amuṣya devadattasya ito gṛhebhyo'smānmā pramuñcātu, mā iti niṣedhārtho nipātaḥ, ito bhartṛgṛhebhyo'smākaṃ cyāvaṃ mā kārṣīdityarthaḥ| svāhā suhutamastu||
37.27
varaṃ bhāṇayati gururagnirityādimantramityarthaḥ| agnirmā janimānanayā janimantaṃ karotu| jīvapatnirbhūyāsam|| janī jāyā| agniryato jāyāvānato māmapi jāyayā avicchinnasambandhaṃ karotu| tatprasādādahamapi jīvapatnirbhūyāsaṃ jīvā patnī yasya sa jīvapatirahaṃ syām|
37.28
iyaṃ nārītyasya anuṣṭubhaḥ triṣvapyanuṣaṅgaḥ kartavyaḥ| • iyaṃ nāryapabrūte tokmānyāvapantikā| dīrghāyurastu me patiredhantāṃ jñātayo mama|| eṣā nārī bravīti| kim| dīrghāyurastu me patirjñātayaśca mitrādayo mama vardhantāmiti| kiṃ kurvatī bravīti| tokmānyāvapantī lājān juhvatītyarthaḥ|
37.29
dvau vārau dviḥ| evamuttaraṃ karma dvau vārau kartavyam|
tadeva sphuṭaṃ darśayitumāha -
37.30
paryayaṇamagniparigamanaṃ yajamānānuṣañjanam| tatra ca varaḥ kartā arthāt| tato'śmanaḥ sthāpanam| tatra paristīrya lājānāmāvapanaṃ gandharvaṃ pativedanamiti| gandharvaṃ pativedanaṃ kanyā agnimayakṣata| so'smāndevo gandharvaḥ preto muñcātu māmuṣya gṛhebhyaḥ svāhā|| gāṃ pṛthvīṃ dhārayatīti gandharvastamagniṃ pativedanaṃ patyurlambhayitāraṃ kanyā anyā yato'yakṣata iṣṭavatyaḥ, ato'hamapi yaje iti nārī brūte ityarthaḥ| sa ca devo'gniriṣṭaḥ san gandharvo'muṣya bharturgṛhebhyo'smān mā pramuñcātu iti pūrvavatpratiṣedhaḥ|
37.31
soma ityādimantraṃ gururvācayatītyarthaḥ| somo mā jñātimānanayā jñātimantaṃ karotu| jīvapatnirbhūyāsam| yataḥ somo jñātimānato māmapyanayā nāryā jñātimantaṃ karotu| jīvapatnirbhūyāsamiti vyākhyātam|
37.32
tryambakamityādinā tṛtīyo homaḥ| tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ patipoṣaṇam| urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmuṣya gṛhebhyaḥ svāhā|| tryambakaṃ śaṅkaraṃ yajāmahe havirdānena pūjayāmaḥ| sugandhiṃ suyaśasaṃ, gandhaśabdo yaśo'bhidhāyī prasiddhaḥ| patipoṣaṇaṃ bhartuḥ poṣayitāram| ahaṃ ca tryambakasya pūjitasya prasādāt mṛtyoḥ sakāśāt mukṣīya| kutaḥ kiṃvat| urvārukamiva bandhanāt urvārukaṃ karkarīphalaṃ, tadyathā bandhanādvṛntātpakvaṃ satsvata eva vimucyate vā arthibhistroṭyate, tadvadahaṃ mṛtyoḥ sakāśāttrityaviśiṣṭṭā syāmityarthaḥ| amuṣya bharturgṛhebhyaḥ punarmā kadācana mukṣīyeti niṣedhaḥ|
37.33
asyāpi vācanameva, natvanena homaḥ|| pūṣā mā paśumānanayā paśumantaṃ karotu| jīvapatnirbhūyāsam|| anayā paśusvāminaṃ māṃ pūṣā karotviti viśeṣaḥ|
37.34
lājaśabda ubhayaliṅgaḥ sūtrakṛtā dṛṣṭaḥ| kanyayā ye hutāstebhyo ye śiṣṭā lājāstān sviṣṭakṛte juhoti śeṣān sviṣṭakṛte samavadyati iti vacanāt| kanyayā
hi pradhānahomaḥ kṛto'ñjalanā | tannivṛttaye śūrpagrahaṇaṃ kartṛgrahaṇaṃ ca | vivāhakarmaṇi yaḥ kartā |
atha dakṣiṇā kena deyetyāha -
37.35
vara eva dakṣiṇāṃ vivāhakarmakartre dadyādvidvattvāddhanasvāmikatvācca, natu nārītyarthaḥ | ṛtukatithyādi yāvat sviṣṭakṛt |
37.36
sāvitreṇa mantreṇa hastagrahaṇaṃ yathā, tathā vimoko mā bhūditi tūṣṇīṃgrahaṇam | hastau vimucya tato 'vi te muñcāmi' iti mantreṇa sannahanaṃ yoktraṃ vimuñcati kartā mantraliṅgāt, natu svayam |
triṣṭup | yatīnāmārṣam | 'vimoka evāsyaiṣa te' iti vacanādagnereṣa vimoko'nyatrānena pratītaḥ | bandhanasya ca raśanāraśmiyoktraśabdā abhidhāyakā ucyante | yujyante ebhiriti yoktrāṇi | kīdṛśāni | paricartanāni samantāt cartanaṃ niyantritatayā yeṣāṃ tāni paricartanāni | muktamagniṃ yajamāno brūte - vimuktiḥ sannagnirasmabhyaṃ draviṇāni yajñopayogīni dhanāni dattvā bhadraṃ ca kalyāṇaṃ dattvā māṃ prabrūyāt | kīdṛśaṃ mām | havirdā devatābhyaḥ, haviṣo dātāraṃ yajñānuṣṭhāne māṃ viniyuktamiti prārthayate yajamāna ityarthaḥ | ihāpi parikrītenartvijā arthyamānasya yajamānārthatayā yajamānasyāśīrbhavati | raśanāraśmiśabdau ca yoktraparyāyau, paryāyaprayogo'tiśayārthaḥ | athavā yoktrāṇi vimuñcāmi na kevalaṃ yoktrāṇyeva raśanāṃ ca avidyāmityarthaḥ, viraśmīn raśmīṃścāvidyāmūlātrāgādīnityarthaḥ | dampatyośca yoktravimokena vivāhabhūmau sthito'gnirmukto bhavati svātantryasañcaraṇena tasya saṅkaṭaparihārāt | ato vimuktaḥ pūrvavadabhyarthyate |
37.37
agreruttareṇāstīrṇeṣu darbheṣu prāṅmukhīṃ vadhūṃ prakrāmayati kartā saptapadāni saptabhirmantraiḥ| viṣṇustvānvetviti sarvatrānuṣaṅgaḥ| ekamiṣe viṣṇustvānvetu - ekaṃ padamiśe'nnāya nidhehi, tvāṃ ca gacchantīṃ viṣṇuranvetu| dve ūrje viṣṇustvānvetu - dve pade ūrje balāya nidhehīti pūrvavat| trīṇi rāyaspoṣāya viṣṇustvānvetu - trīṇi padāni rāyo dhanasya puṣṭaye nidhehi| catvāri mayobhavāya viṣṇustvānvetu - mayaḥ sukhaṃ tadbhavatyasmāditi mayobhūstasyedaṃ mayobhavaṃ, tadarthaṃ catvāri padāni nidhehi sukhabhavanaprārthanāyetyarthaḥ| pañca prajābhyo viṣṇustvānvetu - putrapautraprajārthaṃ pañca padāni nidhehi| ṣaḍṛtubhyo viṣṇustvānvetu - ṣaṭ padāni ṛtusāṃmukhyāya nidhehi, te ca ṛtavaḥ sammukhībhūtāḥ phalaiḥ sambaṃndhantu tvāmityarthaḥ| dīrghāyutvāya saptamaṃ sakhā saptapadā bhava| sumṛḍīkā sarasvati mā te vyoma sandṛśi| viṣṇustvānvetu - dīrghāyutvāyāyuṣe saptamaṃ padaṃ nidhehi| ebhiśca saptabhiḥ padbhirbhartuḥ sukhāya bhava| sumṛḍīkā 'mṛḍa-sukhane' sumukhā| he sarasvati mā te tava vyoma ākāśasthaḥ kaścitsamayaṃ padaṃ drākṣīt pavanāndolikavāsaso nagnaṃ vā kañcitpradeśam|
37.38
taccakṣurityādinā kartā kanyāmādityamupasthāpayati||
devahitaṃ devavihitaṃ, devebhyo vā hitaṃ hitakāri| śukraṃ śuklam| uccarat ūrdhvaṃ carat gacchat udyat|
37.39
vivāhe kriyamāṇe yadi rātrirbhavati rātrau vā vivāhaḥ, tadā taccakṣurityanayāgnimupasthāpayet|
37.40
jīvantīṃ kanyāmicchan dhruvāditaṃ darśayet| atra kecidrātrāvityanuvartayanti divā dhruvādidarśanābhāvāt, apare nānuvartayanti yato'gre paśyasīti praśne apaśyantī
api paśyāmīti prativacanamāhetyartho lakṣyate| darśanamātravivakṣayā hi paśyeḥ praiṣaḥ paśyāmi na vetyatra cottaraṃ paśyema|
37.41
paśyasītyekaikasya nāma gṛhītvā pṛcchedaguruḥ||
37.42
sāpi pṛṣṭā satī paśyāmīti pratibrūyāt||
37.43
vīkṣitān dhruvādīn gururanumantrayate| sumaṅgalīrityādyanuṣṭup| iyaṃ vadhūḥ śobhanamaṅgalayuktā bhavatu bhavatprasādāt| imāṃ sametyū sambhūya paśyata| asyai ca saubhāgyaṃ dattvā paścādastaṃ gacchata| dattvāyeti ktvo yak| tena divāpi jñeyametat| dhruvādidarśanaṃ hi jīvanadyotanamāhuḥ| tadihāvaṃsare'paśyantyā api paśyāmīti prativacanamapamṛtyuvyāghātāya smaryate| ata eva dhruvādikaṃ yaddarśayet, tatsvastyavināśameva darśaye dityarthaḥ|
37.44
uduttamamityādinā anuṣṭupcatuṣṭayenāvasathaṃ gṛhaṃ yatīṃ gacchantīṃ prāgudīcīmuttarapūrvadigabhimukhīmanumantrayate| yatra vā āvasathaḥ syāt, tadabhimukhaṃ gacchet|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit