Kathakagrihyasutra 39: atha ṣaḍviṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 39
- Language
- Sanskrit
atha ṣaḍviṃśī kāṇḍikā
39.1
yadā vadhūḥ puṇye divase bhartṛgṛhaṃ gacchati tadā rathaṃ śibikāṃ vā yathāsambhavaṃ yuṅkte | tatra ca yoge yoga iti vyākhyātamantrāvṛttyā aśvādikaṃ yunakti |
39.2
aṅkunyaṅkāvityadikayā jagatyā āgnimārute rathacakre'numantrayate ṛtvik pārśve vā| sakṛcca mantraḥ prayoktavyo dvivacanaliṅgāt | añcatītyaṅkuḥ, nyañcatīti nyaṅkaḥ, aṅkuśca nyaṅkaścāṅkunyaṅkau añcakanyañcakau gantṛviśeṣau yābhyāṃ cakre gacchataḥ | aṅkunyaṅkau rathasyābhitaḥ sthitau no'smākaṃ te'gnayaḥ pārayantu pathastārayantu pālayantu vā pathi| ke te'gnayaḥ| ye dhvāntāstamorūpāḥ kāṣṭhādīndhanajāḥ | ye ca vātā gramabhisampatanti vaidyutādirūpā ityarthaḥ | yaśca dūrehetirdūragatācirādityādirūpaḥ | yaśca patatriṇīvājinīvān patatriṇīvān vājinīvāṃścetyarthaḥ, patatriṇīvān vāyugaruḍādimūrtiṣu vyavasthitaḥ, vājinīvān vrīhyādimūrtyāśritaḥ | kīdṛśā agnayaḥ | paprayaḥ pṛ pālanapūraṇayoḥ prīṇantīti paprayaḥ pālayitāraḥ pūrayitāro vā kāmānāṃ, prā pūraṇe ityasya vā papriśabdaḥ |
39.3
khe rathasyetyādinā yugasya tarmasu cchidreṣu śamīśākhāmavadadhāti | rathasya khe ākāśe chidre avadadhāmi śākhāṃ, tathā khe'nasaḥ gantryāḥ, evaṃ yugasya tarmasu cchideṣu, tathā khe akṣasya rathādhārakāṣṭhaviśeṣasyānyatrāpi ca khe chidre śāntyarthaṃ śamīśākhāmavadadhāmi |
39.4
sukiṃśukamityādinā vadhūṃ rathamāropayati| he vadhu rathamāroha| kīdṛśam| sukiṃśukaṃ śobhanapalāśakusumaistadupalakṣitairanyapuṣpaiśca parijanāra''hitaiḥ śobhanaṃ, śālmaliṃ 'śala hula ṣahra-gatau' gamanaśīlam, athavā kiṃśukaśālmalidārunirmitatvādevamucyate, viśvarūpaṃ nānākāraṃ, hiraṇyavarṇam ujjvalarūpaṃ, suvṛtaṃ phalakusumādibhiḥ parivṛtaṃ suvartulaṃ vā suvartanaṃ sukhaceṣṭaṃ vā, tathā śobhanacakram, amṛtasya yonim amaraṇadharmasya kāraṇamapramāpaṇakāriṇam| patye bhartre vyatyayena bhartuḥ syonaṃ sukhaṃ kṛṇuṣva kuruṣvainaṃ vahatuṃ, vahatīti vahatustam |
39.5
'mā vidanparipanthinaḥ' iti 'sumaṅgalīḥ' iti caitābhyāṃ vyākhyātārthābhyāṃ pravāhayate ratham||
39.6
etāṃ jagatīṃ sāvitrīṃ vadhūsaṅgame japati saṅkāśayetyādikām| aśvāvucyete| samyaganayā prakāśamānayā dṛṣṭyā idamanno vivahataṃ prāpayatam| brahmaṇā annena saha, gṛhaiśca patnyā gṛhaśabdena gṛhasthapatnyucyate, aghoreṇa śivena, cakṣuṣā maitreṇa mitrasambandhinā, na tu śātraveṇa| kīdṛśaṃ vahatam| paryāṇaddhaṃ samantācchannam| tathā nānārūpaṃ yadanaḥ asyā vadhvāḥ patibhyaḥ syonaṃ sukhaṃ patibhya iti vacanavyatyayaḥ patye tacca savitā ca sukhādikaṃ sarvaṃ karotu| rathayoranyonyasaṃghāte vighātaśaṃkāyāmeṣa japaḥ|
39.7
vyākhyātau mantrau| ye pathīnāmityanuṣṭup| ime catvāra iti triṣṭup| sūtraṃ spaṣṭārtham
39.8
japatītyanuṣaṅgaḥ|
śmaśāneṣu śavaśayaneṣu ye puṇyajanā yakṣā ye ca śāvāḥ pretāsteṣu śmaśāneṣu śerate tiṣṭhanti, tatraiva te ramantāṃ ratiṃ kurvantu, mā vadhūranvavekṣata mā drākṣurvadhūma| vadhūriti subvyatyayaḥ |
39.9
spaṣṭam| mantro'pi vivṛtaḥ |
39.10
iha raḍirityādikaṃ krūraṃ siṃhādikaṃ dṛṣṭvā japatīta store yanuṣaṅgaḥ|| iha raḍiriha ratiriha dhṛtiriha vidhṛtiriha svadhṛtiriha rantiriha ramatāmagre veṭ svāhā vaṭ|| 'laḍa-vilāse' laḍanaṃ raḍiḥ krīḍā, iha asmāsu ramatām| tathā ratiḥ prītiḥ| sarvatra ramatāmityanuṣajati| iha dhṛtiḥ santoṣaḥ| iha vidhṛtirvidharaṇaṃ sthairyam| svadhṛtiḥ svasya dhanasya dhāraṇam| iha raṃtiḥ ramaṇaṃ rantiḥ, raḍyādikaṃ hiṃsradarśanādasmatsakāśānmā dūrībhūdityarthaḥ| agre veṭ svāhā vaṭ sampradānārthiyā nipātāḥ|
39.11
dṛṣṭvā japatīta store yanuṣaṅgaḥ| namo astu sarpebhyo ye ke ca pṛthivyāmadhi| ye antarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ || yeṣu vā yātudhānā ye vā vanaspatīṃranu| ye vāvaṭeṣu śerate tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ || ye vādo rocane divo ye vā sūryasya raśmiṣu| ye'psu sadāṃsi cakrire tebhyaḥ sarpebhyo namaḥ || gatārtham |
39.12
tīrthe japati pratīkamudritānmantrānityarthaḥ| ye tīrthānīti vyākhyātā| tīrthamatra nipānaṃ nadyavatārasthānam| yathoktaṃ - 'tīrthābhidhānamicchanti tritayaṃ kṛtabuddhayaḥ| śāstraṃ caiva nipānaṃ ca vāri cāpyṛṣisevitam||' iti|
āśvinī| jagatī| he aśvinau mandamānau stūyamānau harṣayuktau mada stutimodamadetyādikādarthanirdeśāt manuṣo manuṣyasya duroṇe gṛhe rayiṃ dhanam adhattaṃ chāndaso hrasvaḥ ādhattam| kīdṛśaṃ dhanam| sahavīram putrasahitaṃ, sahastravīryaṃ vā putrapautrādimālāyuktamityarthaḥ| kiñca tīrthaṃ suprāpāṇaṃ kṛtaṃ yuvāṃ kurutaṃ svavagāhaṃ, tathā sthāṇuṃ tiṣṭhantyasmin sampada iti sthāṇuḥ| kasmai| vacasyave vaca icchatyātmanaḥ ‘supa ātmanaḥ kyac’ (3.1.18) ‘kyācchandasi’ (3:2.170) ityutvaṃ tasmai vacasyave| he śubhaspatī śubhasya pālayitārau durmatiṃ duṣṭāṃ matimasya manuṣyasya apahataṃ vināśayatam| kīdṛśīṃ durmatim| patheṣṭhāṃ pathi tiṣṭhati patheṣṭhā tāṃ surūdāmityarthaḥ|
tīrthaviśeṣanadītaraṇe'yaṃ mantraḥ| gāyatrī| ayaṃ vanaspatirvāṃnaspatyo rathaḥ no'smān mahyāḥ mahatyā nadyāḥ pāraṃ naiṣat nayatu| svasti avināśaṃ kṛtvā| sīrā ca nadī no'smākaṃ sutarā bhava bhavatu| dīrghāyutvāya dīrghāyuṣe, varcase ca asmākaṃ sīrā bhavatu| dīrghāyutvāyetyatra tvapatyoriti salopaścāndasaḥ|
anena prakṛtā nadī tīryate| he sakhāyaḥ janyāḥ uttiṣṭhata, saṃrabhadhvaṃ saprayatnā bhavata, pratarāmo nadīm| prayatnaviśeṣeṇa preṣaṇe hetumāha yato'śmanvatī pāṣāṇasaṅghaṭṭavatī nadī rīyate tīryate| śeva iti sukhanāma| ye cāśevā asukhā asan santi, tānatraiva sthāne ājahāma tyajāmaḥ tyaktvā tānācchāma ityarthaḥ| vayaṃ ca śivāndeśaviśeṣān abhivājān vājābhimukhān annaviśeṣayuktān tarema tīrtvā prāpnuyāmetyāśaṃsā|
iti ṣaḍviṃṃśī kāṇḍikā|
26 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit