Kathakagrihyasutra 47: atha catustriṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 47
- Language
- Sanskrit
atha catustriṃśī kāṇḍikā
47.1
putre jāte jātakarma kṛtvā nābhivardhanādanantaraṃ nāma dhīyate saṃkalpyate - idaṃ nāma kariṣyate iti kecidvyākurvate, nāmakaraṇaṃ hi ekādaśyāṃ nāma kurvīta puṇye vāhani ityaśaucaśuddhau smṛtam| anye tvāhuḥ - jāte sati ekādaśaṃ tadanantaraṃ vā sulagnaṃ nāmakarmaṇi nātikrāmeditye vaṃ parametaditi| vayaṃ tu tattvamadūre vakṣyāmaḥ
47.2
nāmna ādau ghoṣavadakṣaraṃ kartavyam, madhye cāntasthasaṃjñakam, catvāryakṣarāṇi yatra tat| akṣarāṇi aco'tra halāmanāvadhāraṇāt|
47.3
yathāvā devatāprasādalabdhatvādyanusāreṇa tadupapadyate, tathā kartavyam|
47.4
yatra gṛhe prasavastatra laukikamagnimāhṛtya tatraivājyabhāgāntān homān kṛtvā hiraṇyayukte kāṃsyapātre saṃpātān hutaśeṣabindūnavanayet srāvayet hiraṇyagarbha ityaṣṭābhirāhutibhiḥ| hiraṇyagarbha ityekāhutiḥ| saṃvatsarasya pratimāmiti dvitīyā| kāya svāhā, kasmai svāhā, katamasmai svāhā, prajāpataye svāheti catasraḥ| prajāpate nahi tvaditi dvābhyāṃ dve| evamaṣṭau bhavanti| kecit pradhānakarmatvāccaturgṛhītenaiva homa ityāhuḥ|| hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt| sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema||
eṣā vivāhakāṇḍe vivṛtā ||
he rātri tvaṃ saṃvatsarasya pratimā nirmātrī, tvāṃ ye janāḥ upāsate, teṣāṃ prajāmāyuṣmatīṃ kuru rāyaspoṣeṇa dhanapuṣṭyā saṃsṛja saṃyojaya|
kāya prajāpataye suhutamastu |
kaprabhṛtīni catvāri prajāpatināmāni|
virāṭ| he prajāpate tvadanyo nāsti ya etāni viśvāni sarvāṇi jātāni janmavanti bhūtāni paribabhūva paribhūtavān vaśīkaroti vyāpnotīti yāvat | etā etāni, viśvā viśvāni 'śeśchandasi bahulam' (6.1.70) iti śerluk | paritetyatra ta iti varṇāgamaḥ| yatphalaṃ kāmayamānā juhumastanno'stu|
asā amuṣya ceti nāmaviśeṣanirdeśaḥ| asau viṣṇumitro'muṣya yajñamitrasya putra iti pitāputrayordvirnāmoccāraṇaṃ ṣaṣṭhyantasya pitṛnāmno madhye, putranāmna ādyantayoḥ| vayaṃ rayīṇāṃ dhanānāṃ patayaḥ svāminaḥ syāma sampadyemahi|
47.5
agnerāyurasītyādinā mantreṇa hiraṇyena mukhaṃ medhyaṃ pavitraṃ kṛtvā jalāvilanena hastena mukhaṃ spṛṣṭvā bālakasya mātuḥ snānānanumantrayate prakṣālya bālakasya pitā, tadasannidhau purohita ekaikayā ṛcā ekaikam, uttamayānyayā tūbhau| tadapekṣameva
bahuvacanaṃ stanānviti| madhu vāta iti dakṣiṇam, madhu naktamiti vāmam, madhumānna iti dvau| madhuśabdo jagatprajananasyāmṛtasya nityānandamayasya madhuvidyāprasiddhasya nāma mantratraye jñeyaḥ|
ṛto yajñaḥ| yajñamicchati yaḥ sa ṛtāyacchabdena kyajantena śatrantena cocyate, ṛtāyate yajñamicchate yajamānāya vāto madhu astu amṛtatvakārī bhavatu| sindhavo nadyo madhu jalaṃ kṣaranti kṣarantu| oṣadhīḥ oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ mādhvīrmadhurarasasaṃyuktā bhavantu| madhunaktam, utaśabdo'pyarthe, naktaṃ sandhyā, sāpi uṣasā rātryā saha madhvastu naḥ| pārthivaṃ rajaḥ pārthivalokaḥ madhumānastu| dyaurantarikṣaṃ madhvastu naḥ pitā| vanaspatayo madhumantaḥ santu, sūryaścāsmākaṃ madhumānastu, gāvaścāsmākaṃ mādhvīrmādhvyo madhumatyaḥ santu |
47.6
suvarṇena sampātān sannighṛṣya bālasya mukhe kṛtvā pāyayati| eke punarmanyante madhu ca, madhuyuktān saṃpātān sannighṛṣya pāyayedityarthaḥ| utsargeṇa pitṛkarmakatvāt jātakarmaprabhṛtīnāṃ, pitā brūte - he bālaka āyurdhaya piba, evaṃ jarāṃ piba, pīyamānaṃ sampātaghṛtaṃ samadhu vā stanakṣīraṃ ca tavāyurādeḥ kārakamastvityarthaḥ| ūrjamannaṃ balaṃ ca| rāyaspoṣo dhanapuṣṭiḥ| vedādividyāsamṛddhirbrahmavarcasam |
47.7
bodhaścametyanuvākam| svārthe ṇic vācayatīti| śiṣṭaṃ spaṣṭam||
etatsvastyayanaṃ, svastiravināśastasyāyanaṃ prāpaṇam avināśalābhakāraṇam | rāṣṭrabhṛtāmārṣam| rāṣṭraṃ jagadvibhrati dhārayanti puṣṇanti ca ye te rāṣṭrabhṛta ādityādaya ṛtavo'pītyeke| bodhādayo'traivānuvāke purastādvyākhyātāḥ| ādityo bodhaḥ, agniḥ pratībodhaḥ prakāśakatvāt | candramāmaneārūpeṇāsvapnaḥ satatajāgaraṇān, prāṇarūpo vāyuranavadrāṇaḥ akutsitagatitvāt | divaso gopāyamāno jīvananimittakriyānuṣṭhāpanadvāreṇa, rakṣamāṇo rātriḥ| jāgṛviḥ yajñaḥ prajāpatirūpaḥ, 'yajño vai prajāpatiḥ' iti śruteḥ sarvāntaryāmirūpeṇa sarvaprāṇiṣu jāgaraṇājjāgṛviḥ, arundhatī dakṣiṇā | sāhi arīnnivārayantī satī yajamānāya phalaṃ dadāti || bodha ādityo māṃ purastāt pūrvasyāṃ diśi gopāyatāṃ rakṣatu, pratībodhaścāgniḥ, asvapnaścando māṃ dakṣiṇasyāṃ diśi gopāyatāṃ, anavadrāṇaśca vāyuḥ | prāṇaḥ gopāyamāno divaso māṃ paścimadigbhāge gopāyatāṃ, rakṣamāṇaśca rātrikālaḥ jāgṛviryajñaḥ prajāpatiruttaradigbhāge māṃ gopāyatām, arundhatī ca dakṣiṇā || anamitraṃ no'dharāgityaindrī, anuṣṭup | na mitramamitraṃ nāmitramanamitraṃ mitramityarthaḥ
nañdvayena prakṛtārthābhidyotanātū| he indra no'smākaṃ adharāādhastanadigbhāge udakcottaradigbhāge'namitraṃ kṛdhi kuru, yastatrāsmānhiṃ situmicchati, tamanukūlaṃ sampādayetyarthaḥ| evamuttaratra| paścātpaścimādiśi| puraḥ pūrvasyāṃ diśi| anamitrairahobhiriti dve śakaryuṣṇihau| abhidheyā sarvatra devatā| he viśve devāḥ sarve devā vayaṃ mitrībhūtairahobhiḥ sacemahi, uṣasaḥ prabhātakālāḥ, nimrucaśca rātrayo'smākaṃ mitrāṇi santu| 'mucu mlucu gatau', nitāntaṃ gacchatyābhya āditya iti nimrucaḥ|| yāḥ ṣaḍdevatā urvī urvyaḥ mahatyaḥ| kāstāḥ || dyauḥ, pṛthivī, ahaḥ, rātriḥ uṣaḥ oṣadhayaḥ tathā pañca pradiśaścatasraḥ yādyā ūrdhvā pañcamī| tā no'smān pāntu rakṣantu| he anantaroktā yato yūyaṃ mitradhā hi kāryasya vidhātryastato no'smān mitre śubhakarmaṇi dadhāta dhārayata, abhayaṃ cāsmākamastu yuṣmatprasādāt|| he pradarśitadevā ye yūyaṃ rātrīmanutiṣṭhatha rātrīṃ lakṣaṇīkṛtya tiṣṭhatha, ye ca bhūteṣu jāgṛtha, sarvāṃśca paśūn rakṣatha, te no'smākaṃ sambandhiṣu ātmasu śarīreṣu jāgṛta| bodha pratībodhetyādināṣṭānāṃ saṃbodhanam| he bodhādayaḥ arundhatīparyantāḥ ye yūyaṃ devāstanūpāḥ stha tanūnāṃ śarīrāṇāṃ rakṣakā bhavatha, te me mama iha gahane bhave tanvaṃ tanūṃ pāta rakṣata| bodhādīn pratīrecurringrairavacchidya vyācaṣṭe bodhapratībodhetyādinā, gatārthametat| ete vai devāḥ, vaiśabdo'vadhāraṇe, eta eva bodhādayo rāṣṭrasya jagato bhartāra ṛtavaśca, ato'haṃ tāneveṣṭe staumi| kimartham| ātmano gopīthāya rakṣaṇāya| anyānyapyatra svastyayanāni paṭhanīyāni| vaciścurādau paṭhyate, tataḥ svārthe ṇic svastyayanaṃ vācayatīti| tena yuktaṃ svakartṛkaṃ vacanaṃ pituḥ| svakartṛkāṇi hyetānyutsargeṇa prāk cūḍākaraṇāt| || iti catustriṃ śī kāṇḍikā |
34 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit