Kathakagrihyasutra 54: atha catvāriṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 54
- Language
- Sanskrit
atha catvāriṃśī kāṇḍikā
54.1
janmanaḥ prabhṛti yastṛtīyo varṣastasya bhūyiṣṭhe bhāge gate sati cūḍākarma kartavyam| ardhamavadhiṃ kṛtvā saptamo māso bhūyān, aṣṭamastu bhūyiṣṭhastasmin gate navame māsi kartavyam| viduṣāpi na svayaṃ pitrā kartavyamiti ṇicoktam |
54.2
kapūjā cūḍā| sā vasiṣṭhagotrasaṃbhūtānāṃ dakṣiṇe śiraso bhāge kartavyā| dakṣiṇe dakṣiṇata ādyādibhyastasiḥ|
54.3
ubhayoḥ śiraso dakṣiṇottarabhāgayoratrigotre kaśyapagotre ca jātānāṃ śikhā kartavyā |
54.4
bhṛgugotrajā muṇḍā niḥśikhāḥ kartavyāḥ |
54.5
āṅgirasagotre ye jātāste pañcacūḍāḥ kartavyāḥ |
54.6
eke vājimicchanti āṅgirasānām| vājiḥ keśapaṅktiḥ |
54.7
ye kathitebhyo'nye'gastyaviśvāmitrādigotrajāste śikhino bhavanti| kimartham| maṅgalārtham| niḥśikhatvaṃ tvamaṅgaladharmaḥ ariṣṭahetuḥ| tathāca paṭhanti - ‘amedhyametacchiro yadaśikham|’ iti| ‘yatra bāṇāḥ sampattanti kumārā viśikhā iva|’ iti ca nindāvādo yanmūlaṃ śikhākarmasmaraṇam |
54.8
kuladharmānatikrameṇa vā ekaśikhatvādi kartavyaṃ kulācārāṇāmapi dharmatvena smaraṇāt - 'yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ| tena yāyātsatāṃ mārgaṃ tena gacchanna riṣyati||' (manu. 4.178)
54.9
puṇyāha ityādi hutvetyantaṃ vyākhyātam| āyamagādityādinā uṣṇā apo'bhimantrayate mantreṇa| jagatī cchandaḥ| viśvedevā devatā| brahmaṇa ārṣamupanayanasamāptiṃ yāvat| savitā kṣureṇoṣṇena codakena sahāgāt āgataḥ| ato he vāyo tvamapyābhyāṃ saha ehi āgaccha| he ādityāḥ rudrāḥ vasavaḥ sacetasa ekacittāḥ santo yūyamapyasya somasyeva rājño māṇavakasya vapata muṇḍayatanamityarthaḥ| 'somo vā oṣadhīnāṃ rājā' iti śruteḥ rājānamivainaṃ gauravabhājanaṃ manyamānā muṇḍayateti yāvat|
54.10
uṣṇāścetyādinā varcase ityantenābhyundet| 'undī-kledane' māṇavakasya śiraḥ abhimantritābhiradbhiḥ prakṣālayedityarthaḥ|| he āpaḥ ihaiva sthāne enaṃ māṇavakamavata rakṣata uṣṇāśca śītāśca sarvāḥ sametya saṃbhūya| tadbhāvanaṃ bṛhaspatiḥ savitā cānumanyatāmabhyupagacchatu| kīdṛśaḥ| satyadharmā satyameva hyasya dharmaḥ, satyasaṃkalpo hyata evāyam| he āpaḥ ārdradānavaḥ ārdrabhāvasya dātryaḥ stha bhavata| dadāti iti dānuḥ, auṇādiko dānuśabdaḥ| evaṃ jīvadānavo jīvadātryaḥ stha bhavata| undatīḥ kledayantyaḥ| āpa undantu jīvase jīvanāya dīrghāyutvāya ca āyuṣe tvapatyoriti salopaḥ| varcase brahmavarcasāya rūpaviśeṣāya|
54.12
yatkṣureṇetyādiyajuṣā nāpitāya kṣuraṃ dadāti lohāyasamiti śastrāntarajātiviśeṣasya saṃjñā nāpitaprasiddhā| anye tu kṣuragrahaṇenaiva lohatvasya siddhatvāt stutyarthaṃ
lohagrahaṇamityāhuḥ| yatkṣureṇa yena kṣureṇa atitaikṣṇyādiguṇabhājā praśastatamenetyarthaḥ yaditi luptatṛtīyaikavacanāntam, he vaptaḥ muṇḍayitaḥ nāpita yena kṣureṇa keśānvapasi supeśasā surūpeṇa, tena vartayatā parivartamānena asya āyurmā pramoṣīḥ mainaṃ vadhīrityarthaḥ, kiṃ tarhi, śundhi śiro'sya, śodhaya śiro'sya |
54.13
anayā purastāddhahṛtyā keśān patato'numantrayate| tava etatprasiddhaṃ rūpādikaṃ tejaḥ keśānanu keśānāṃ paścāt mā gāt| tathā dhātā prajāpatiste tubhyaṃ tejo dadātu| tathā tubhyamindro bṛhaspatiḥ savitā varco rūpaviśeṣādikam ādadhuḥ dadatu |
54.14
suhṛdaiva patantaḥ keśā grāhyā iti niyamaḥ| tānupyamānān muṇḍyamānān patataḥ haritagomaye samavacinoti samyagavacinoti pratīcchati haritagomaye saṃmiśrīkṛtya piṇḍīkarotīti kvacidācāraḥ |
54.15
anayā vaiśvadevyā triṣṭubhā mitreṇa prāgudīcīṃ diśaṃ nīyamānān keśānanumantrayate kartā| uptvāya uptvā muṇḍayitvā varuṇasya rājñaḥ sambandhinaḥ keśāṃstebhyastadarthaṃ yannidhānaṃ sthānaṃ, tadvahudhā anvavindan jñātavantaḥ| kutra| dyāvāpṛthivyorantarāle madhye| ke te| somaścandro, dhātā prajāpatiḥ, savitā ādityaḥ, viṣṇuiragniḥ| avaśyuriti pratyekamabhisambadhyate| avanamavaḥ rakṣaṇam| avanamicchati, 'supa ātmanaḥ kyac' 'kyācchandasi' iti upratyayaḥ avanakāma ityarthaḥ |
54.16
arikte dūrvālatāvanaspatiprabhṛtau śītapradeśe samāśleṣayate keśānmitramiti śrutyā pratipāditaṃ śrutimūlametatkarmeti pradarśitaṃ 'yatra bāṇā niṣpatanti kumārā viśikhā iva|' ityādinā |
54.17
ṛtvije varaṃ dakṣiṇāṃ yathāśakti dadāti yajamānaḥ | caturvarṣā gaurdakṣiṇātretyāhuḥ ||
54.18
sūkṣmairūrṇāguṇairveṣṭitaṃ tilapātraṃ nāpitāya dadāti |
54.19
śiraso dakṣiṇe bhāge oṣadhe trāyasvainamiti mantreṇa darbhamantardhāya svadhite mainaṃ hiṃsīrityanena kṣureṇābhinidhāyāvaṣṭabhya sadarbhān keśān yenāvapadityādibhiścatasṛbhiranuṣṭubbhiḥ dakṣiṇabhāgādārabhya pradakṣiṇaṃ yathā bhavati, tathā pratidiśaṃ pratimantraṃ darbhakṣurakarma kartavyamṛtvijā ādyayā dakṣiṇe bhāge, dvitīyayā paścime bhāge, tṛtīyayottarasmin, caturthyā tvagre|
he oṣadhe enaṃ māṇavakaṃ trāyasva gopāya| he svadhite kṣura enaṃ māṇavakaṃ mā hiṃsīḥ| yenāvapadyena kṣureṇa savitā somasya rājño varuṇasyāvapaduptavān śiraḥ, tena he brahmaṇa adyāsminnahani vapata muṇḍayata idaṃ bālakasyāsya śiraḥ| kīdṛśaḥ savitā| vidvān jānan| tathā vapata yathāyaṃ bāla āyuṣmān dīrghāyurjararāmaśnute vyāpnoti jaradaṣṭiścāsau bhavati| asāviti nāmaviśeṣo lakṣyate| yena dhātā, yena kṣureṇa prajāpatirbṛhaspateragnerindrasya ca śira uktavān dīrghāyutvāya, tenaivāsya kṣureṇa bālasya śiro vapa dīrghāyutvāya ca suślokatvāya kīrtaye tathā svastaye'vināśāya| yena pūṣeti anantaravyākhyayā gatārthaḥ| yenaṃ bhūyaśca rātrī jyokpaśyā ca sūrya, yena kṣureṇa rātriḥ sūryamavapat bhūyaḥ punaḥpunaḥ| jyok cirakālaṃ, paśyatīti paśyā jyokpaśyā bahudarśanā rātriḥ| tenetyādi samānam|
gatārtham| cūḍākaraṇe'ṅganirdeśātpradhānānabhidhānātpradhānamājyenāgneyyā vaiśvadevyā vā kartavyamityāhuḥ | yadvopasamādhāyetyanenājyabhāgāntaramuktaṃ tadeva pradhānam | yeṣāṃ tvagnisaṃskāramātramupasamādhānaṃ, teṣāṃ pūrvaṃ pradhānam |
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit