Kathakagrihyasutra 62: atha saptacatvāriṃśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 62
- Language
- Sanskrit
Contents
- 62.4 — 4 parts
atha saptacatvāriṃśī kāṇḍikā
62.1
eṣa anantarokta āhavanīyadharmaka āhito vaivāhano vā dakṣiṇāgnyākṛtiḥ| ubhaye'pyaupasadaḥ| anvarthasaṃjñeyam, upasīdantyasminnityupasat āvasathaḥ, tatra bhavaḥ aupasadaḥ| vāśabdo vikalpārthaḥ, tena samuccayābhāvaḥ| saṃvyavahārārthā aupasadasaṃjñā| aupasade'gnau sāyaṃ prātarityādi| vaivāhanasya vivāhakarmaṇyeva saṃskāraḥ, itarasya tretāyā ivādhānam| tatra vaivāhane naṣṭe duṣṭe vā punarājyabhāgānte pāvamānībhirhomasaṃskāro, nānyo dampatyoḥ saṃskāratvāt prāsaṅgikatvādagneritarasya punarādhānam|
62.2
bhavantīti vākyaśeṣaḥ| aupasade prathamaśrāddhārthamāhite pākayajñā na tu laukike garbhādhānādisaṃskāravat| sthālīpākanirvartyā yajñāḥ pākayajñā aṣṭakādyāḥ |
62.3
yaduktamupasamādhānaṃ tadeva teṣāṃ pākayajñānām| kimuktam| pañcadaśyāmaupavasathaṃ bhuktvā vratacāriṇau syātām, śvobhūte̍ prātarhomaṃ kṛtvā barhiḥ sannahya samidhau coddhṛtāvokṣite'gniṃ sādhayitvā parisamūhya paryukṣya paristīryāgnerupasamādhānaṃ vibhūrasītyanuvākena| tribhiḥ staraiḥ paristaraṇaṃ vaiśravaṇīye darśanāt| sarvasambhāraḍhaukanamupasamādhānamityapi vyācakṣate| iṣṭivikāratvādaiṣṭiko vidhyantaḥ sannipatyopakārako'bhīṣṭaḥ, anvādhānaṃ tu neṣyate gṛhyāgnau| prayājānuyājāścārādupakāriṇaḥ| anvādhānamuddhāraḥ| upayāmaṃ kṛtvottarataḥ saṃstīrya pātrāṇi prayunakti kṛṣṇājinamulūkhalaṃ sthālīmekṣaṇamupayāmaṃ sruvaṃ srucamājyadhānīṃ haviṣyāṃścāpareṇāgnimāsādayet| tāṃśca nirvapet agnaye indrāgnibhyāmityamāvasyāyām| sāvitrādinirvapaṇamapi kecidicchanti sāvitrādihavirnirvapaṇaṃ sarvatreti vacanāt nahyanyatrāsya vacanasyāvakāśo'stīti| tadayuktam,
yatra havirnirvapaṇaṃ śrūyate gamyate vā caturthyā, tatraiva sāvitrādinirvāpo yukto yathā gṛhamedhīye māruteṣu tryambakeṣu| tatraiva ca sūtrasyārthavattvam| na ca gṛhye nirvāpaśabdo'sti, kasya sāvitreṇa mantreṇānuṣṭhānam| gṛhye hi catvāri havīṃṣyāsādayedityādiśabdairhavirnirvāpasyaivābhāvāt| tasmādidamasmai devatāyai havirityeva saṅkalpanīyaṃ haviḥ| agnaye agnīṣomābhyāmiti paurṇamāsyām, agnaye indrāgnibhyāmityāmāvasyāyāṃ saṅkalpamātreṇa mārutaṃ carum ityādi darśanāt| gṛhye hi tasyai tasyai devatāyai caturaścaturo muṣṭīnnirvapatīti dṛśyate| sarvaśākhāpratyayavacca sarvadevapratyayaṃ karmaikam|
‘teṣāvṛdupacārastūṣṇīm, darśapūrṇamāsaprakṛtayaḥ pākayajñāḥ’ (13.7.8) iti coktam| tatrāmantrakatvasya tūṣṇīṃpadārthasya kvacidapavādamāha -
62.4.1
yathācaritaṃ mantravadityarthaḥ| avekṣaṇaṃ patnyā api| tatrācchinnāgrau samau prādeśamātrau darbhau pavitrakam| yathoktamupasamādhānamiti tatra tatroktam| haviṣyānne carusthalīṃ pūrayitvā amuṣmā iti saṅkalpyāvahṛtya, niṣpūya carau pavitrāntarhitā apo niṣicya, taṇḍulādikaṃ nikṣipyāvadhānenāstrāviśānta ūṣmapakvaṃ caruṃ śrapayitvā'bhighāryodvāsyodagabhighāryāghārasamidhāvādadhāti| bhṛgvaṅgirasāmārṣam| he pavitre viṣṇorvyāpakasya parabrahmaṇo manasā śuddhasaṅkalpitena pūte bhavathaḥ| spaṣṭārthaḥ| pavitrābhyāmudakamutpūya, tenaiva tūṣṇīṃ haviṣyān pātrāṇi ca prokṣati| ājyadhānyāṃ pavitrāntarhitāyāmājyaṃ nirvapati| sūryasyārṣam| he ājya asi tvaṃ pṛśnyāḥ pṛthivyāḥ divo gorvā payaḥ kārye kāraṇasyopacārāt| saṃsṛṣṭā asaṃsṛṣṭā vā apaḥ parṣati iti pṛśniḥ| divo hi jalaṃ patati, tatastṛṇādidvāreṇa ghṛtam | evaṃ pṛthivyāṃ yojyam | gaustu sākṣātkṣīreṇa saṃpṛktā| tasya tavākṣīyamāṇasya pravāharūpeṇāvinaśyato nidānanityatvāt pinvamānasya sicyamānasya pinvamānamaṃśaṃ nirvapāmi ājyadhānyāṃ prakṣipāmi| devebhya ājyaṃ nirupya gṛhṇāti - syūmaśmiḥ suraśmiḥ pṛthuraśmiriti trayo yatayaḥ teṣāmihārṣam| he ājya pañcānāṃ prāṇādīnāṃ vātānāṃ jagatsūtrabhūtānāṃ dhartrāya dhāraṇārthaṃ tvāṃ gṛhṇāmi| dhāraṇameva dhartram| ājyakṛtādyajñādvṛṣṭirbhavatīti kṛtvā pañcāpi kūpyaprabhṛtīni salinānyājyena dhāryante, evaṃ jīvanahetutvamājyasya vṛṣṭidvāreṇoktam| athavā saraṇaśīlāḥ salilā vanyāḥ paśavaḥ śvāpadāyaḥ| rathantarabṛhadvairūpavairājaśakvararaivatāni pañca pṛṣṭhāni|
62.4.2
ūrdhvātra pañcamī dik, adhastu na gaṇyate tasyā adharmadhāryatvāt| yathoktam - '................ gatiradhastādbhavatyadharmeṇa|' iti| catvāro varṇāḥ, anulomajo rathakāraprabhṛtivargaḥ pañcamaḥ - iti pañcajanāḥ| pañcajanānāmityatra vistāravacanaḥ pañcaśabdaḥ, pañcānāmityatra saṃkhyāvācī| vistāreṇa vargātmakena vyavasthitānāṃ janānāṃ pañcānāmityarthaḥ| carantyamuṣmillokā iti carustribhuvanaṃ, tasya pañcadiśo bilāni ime vai lokāścaruḥ pañcabila iti anyārthadarśanāt| jagattrayasya dhṛtyai tvā gṛhṇāmi yatastvamasmākaṃ bhūḥ, yajñadvāreṇa janmanimittam| te ca mavyatiriktā ahaṃ ca vayaṃ, teṣāmasmākaṃ havyaṃ devānāṃ devānuddiśya havanāt āśiṣo yajamānasya ājye hute yajñasampattau yajamānasyāśiṣaḥ sampadyante yataḥ| dhīyate iti dhāma| nāmāni sthānāni vīryāṇīti dhāmāni, he ājya tvaṃ dhāma bhavasi| keṣām| devānāṃ dyotamānānāṃ yajamānaprabhṛtīnām| priyaṃ tarpaṇaṃ kāntaṃ ca, anādhṛṣṭamanabhibhavanīyam, devā ijyante'neneti devayajanaṃ devatābhiḥ śarīrasthābhiḥ prāṇādibhiryajñadevatāthaṃ tvāṃ gṛhṇāmi| adhiśrayati - iṣyata itīṭ annaṃ, tadarthye caturthī 'sāvekācastṛtīyādirvibhaktiḥ' (6.1.168) iti, antodāttaḥ iti śeṣaḥ| annārthaṃ tvāmadhiśrayāmītyarthaḥ| yadāpīṭ vidyate'syāsau iṣaḥ kāmaḥ 'akārekārarephāśca pratyayāḥ' ityapratyayānta iṣaśabdaḥ, tathāpi 'ekādeśa udāttaḥ' (8.2.5) ityudāttatvam|| iṣaūrjaśabdayorakārāntayorvyatyayena saptamīti jinendra (uktavān) śabdalakṣaṇe sasmāra| adabdheneti patnyavekṣate|
62.4.3
indrāṇyā ārṣam| stryavekṣaṇe| indrāṇyā adabdhenānupahiṃsitena cakṣuṣā nayanena, dṛkśakterekatvādekavatanaṃ, he ājya tvāṃ paśyāmi avalokayāmi| kimartham| rāyo dhanasya poṣāya puṣṭyarthaṃ, suprajāstvāya śobhanā prajā yasyāḥ sā suprajāḥ, tasyā bhāvaḥ suprajāstvaṃ, tadartham| ūrje tveti agrā adhiśrayati| ūrgannaṃ tasyeṭśabdenoktatvāt balāyeti, ityuktaṃ bhavati, athavā lehyamannamūrgiti, tasmai ūrje tvādhiśrayāmi iti śeṣaḥ| yajñāddhi annaṃ bhavati| he ājya agnerjihvā bhavasi, agnestvayi hute jvālottiṣṭhati, saiva jihveva jihvā| jihvākāraṇatvāttvamevāgnerjihvā| supūūrbhava śobhanaṃ pūtamanupahataṃ bhava devebhyo'gnyādibhyaḥ, dhāmne dhāmne sthāne sthāne yatra yatra viniyujyate upastarābhighārādibhiḥ, tathā yajuṣe yajuṣe yajñāya yajñāya tvāṃ punāmītyadhyāhāraḥ|
62.4.4
indrasyārṣam| havirasi bhavasi vaiśvānaraṃ sarvagāmi sarvayajñasādhanam, unnītaśuṣmamutpāditabalamupabhujyamānamājyaṃ balamutpādayati, tathā satyaujāstvaṃ satyamavisaṃvādi ojo vīryaṃ yasya sa satyaujāḥ| liṅgavyatyayaśchāndasaḥ| yasmai kāmāya hūyase tamevāvaśyaṃ janayasi, saho nāmāsi saha iti balanāma, abhibhavitṛ kila tvam, ataḥ kiṃ kuru| sahasvābhibhavārātiṃ śatruṃ, tathā sahasva pṛtanāyataḥ saṅgrāmakāriṇaḥ| pṛtanāmicchantīti kyap| tataḥ sahasravīryamasi sahasraṃ vīryāṇāṃ bhavasi| tvaṃ tanmā jinva prīṇaya kāmairbalena vā, ājyasya laukikasya sakāśāt tvamājyaṃ śreṣṭhaṃ yajñopayogāt yathā devānāpi daivatamiti stutiḥ| evaṃ haviṣaḥ puroḍāśādikāt tvaṃ havirasi ayātayāmatvāt 'ayātayāmaṃ hyetatprājāpatyaṃ yadājyam' iti| satyaṃ cakṣustenābhighṛtaṃ satyaṃ vai cakṣuriti mantraḥ satyābhighṛtamasi| satyasya haviṣaḥ ghṛtenābhighāraṇaṃ, tvaṃ punaḥ satyābhighṛtam| satyaṃ cakṣuriti, yataḥ satyābhighṛtamasi ataḥ satyena tvābhighārayāmi cakṣuṣā ityarthaḥ| avekṣaṇamevābhighāraṇam| tathā santa̱marthaṃ yāti gamayatīti satyaṃ cakṣuḥ| avekṣaṇaṃ ceti yogavibhāgātpalyā apyavekṣaṇaṃ jñāyate, anyathā eka eva yogo'bhaviṣyat| maitrāyaṇīyānāṃ ca gṛhye sphuṭamevābhihitaṃ patnyavekṣaṇam|
62.5
prajāpataye manasā ātmane suhutamastu sruveṇa| tiṣṭhaṃścaturgṛhītena dakṣiṇamāghāramāghārayati|
devānāmārṣam| ayamāghārākhyo yajño yajñapateḥ sambandhī ūrdhva utpannaḥ| adhvaro ‘dhvṛ-hūrcchane’, ‘hūrcchā-kauṭilye’ akuṭilaḥ| divaspṛk svargasparśī svargaprada ityarthaḥ| adbhutaḥ ‘hrukauṭilye’ akuṭilaḥ| punarvacanamatistutyartham| indravān indradaivatatvāt, ata eva mantravarṇāt indro dakṣiṇāghāre devatā| bṛhadbhātīti bṛhadbhāḥ, atiśayena prakāśamānaḥ santatājyasrāvaṇenāgnerdīpyamānatayā|
62.6
ājyasyeti dvitīyārthe ṣaṣṭhī, avayavāvayavisambandhe vā, ājyasyāṃśaṃ juhotītyarthaḥ| ājyagrahaṇāt pākayajñeṣvanyadapyauṣadhidravyaṃ pradhānamastīti jñāpayati|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit