Kathakagrihyasutra 69: atha ekapañcāśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 69
- Language
- Sanskrit
atha ekapañcāśī kāṇḍikā
69.1
kalpanaṃ kalpo vidhiḥ, paśoḥ kalpaḥ paśukalpaḥ| sa uktaḥ| kva uktaḥ| ādhāne 'āgneyena sthālīpākena paśunā vā yajeta' (46.10) iti| so'yaṃ nityaḥ paśūpahāraḥ uktaḥ| yathaiva hi navātrenāgrāyaṇamakṛtvā tadbhojanamanupapannaṃ, tathā māṃsenāniṣṭvā māṃsabhakṣaṇamapyayuktamityāhuḥ| athaśabda ānantarye| tasyetikartavyatāṃ vakṣyāma ityadhyāhāraḥ| tenāyaṃ samūhārthaḥ - haviṣyakalpaścokta evāgragrayādhāne, tatreṣṭivikārāṇāṃ haviṣkalpānāṃ prakāra uktaḥ, anantaraṃ paśuvikārasya paśukalpasya prakāraṃ vakṣyāmaḥ |
69.2
pūrveṇa mūlamantrāṇāmuktaḥ sa ukta eveha yathoktaḥ pūrveṇādhikāravākyena tatra tatra yathā navenārcitā hyasya paśunā vāgraya iti ato'sau matsyapaśunā yajeteti| tathetyādyuktam agnaye paśunā yajeta punaḥ pūrveṇa śākhāṃ nihatyeti sūtrabhedo yathānyaiḥ kṛtaḥ yathā pūrvasminpakṣe kasya pūrveṇeti saṃśayaḥ syāt, pūrveṇāgnimiti ca nādhītam| na copayujyate uktaḥ pūrveṇeti sarvasya siddhatvāt| paśugrahaṇācchāga eva| śākhāvacanāttakṣaṇādayo yūpadharmā na bhavanti tatsthāne prayuktāyāḥ śabdānyatvāt|
69.3
tasmin paśau tadvaddhikriyamāṇe'pi yaducyate tattūṣṇīṃ sarvaṃ bhavati| sarvaṃ yatkartavyaṃ tattūṣṇīmamantrakaṃ kuryāt|
69.4
luptārthaṃ tattūṣṇīmapi na bhavati| yathā śākhāyāṃ takṣaṇam|
vikāreṣu coditamiti vacanātsarvaṃ tūṣṇīṃ prāptamityapavādamāha -
69.5
yaddevatāsambaddhaṃ tatsamantrakaṃ devatāyāmnā vā kartavyaṃ, homaścetyarthaḥ|
69.6
parisamūhanādirāṣṭrabhṛdantaṃ kṛtvā prāgājyabhāgābhyāṃ darbheṇa paśumupākaroti tūṣṇīṃ prokṣati ca tathā pāyayati payaḥ| paryagniṃ ca karoti paśum| darbhagrahaṇaṃ śākhānivṛttyartham| prāgājyabhāgābhyāmupākaraṇīyahomau, prajāpaterjāyamāna iti dvābhyāṃ kartavyau| tato darbheṇa paśūpākaraṇam| śākhānte pratyaṅmukhaṃ paśumupasthāpya raśanādānaṃ tūṣṇīm| 'ṛtasya tvā' ityādinā, 'agnaye juṣṭaṃ badhnāmi' iti pūritena dakṣiṇe'rdhaśirasi paśuṃ badhnāti, śākhāyāṃ tūṣṇīṃ paśuṃ badhnāti chāgam |
69.7
paśuṃ ghṛtamāghrāpya apāvyasamākhyātā āhutīrjuhoti| tenaiva ghṛtena 'prajānanta' iti pañcabhiḥ |
69.8
yena paryagnikaraṇaṃ kṛtaṃ tadevolmukaṃ harati pānārtham |
69.9
darbhāstaraṇaṃ tūṣṇīṃ karoti |
69.10
tasmindarbhe saṃjñapayanti mārayanti| bahuvacanena nāsikādigrahaṇādinā pratyakśirasamudakpādamityādi jñāyate |
69.11
pramāpite sati prāṇasya śarīrasya vāyorrnyāyatanāni mukhādīni, tāni snāpayati| yathoktagrahaṇāt patnyā snāpanaṃ jñāyate |
69.12
tato nābhikroḍayormadhyādvapāmutkhindati khaḍgena devatābhidhānatvāt 'agnaye tvā juṣṭamavakṛntā' iti mantreṇa| utkhidya ca vapāśrapaṇyau śākhayā pracchādayati, tataścarame'ṅgāre vapāṃ nigṛhṇāti, uttarabhāge sarvānte yo'vasthito'ṅgārastatra nidadhātītyarthaḥ| tatastāṃ śākhāyā agreñca madhyenāharati dakṣiṇaṃ bhāgamānayatītyarthaḥ| tato dakṣiṇabhāgamānīyodaṅmukho'bhighārya śrapayati|
69.13
tataḥ śṛtāṃ vapāmudagagreṣu darbheṣu nidadhāti tadanantaramājyabhāgau juhoti tataḥ parivapyasaṃjñakāvanvarthakau homau juhoti| tatra jātavedo vapayā gacchetyekaḥ, devebhyaḥ svāhā iti dvitīyaḥ sruveṇājyena| tadanantaraṃ vapāṃ devatāyā upanāmayet| ayamarthaḥ - juhvā vapāmupastīrya dakṣiṇato'sinā sakṛdavadāya devatāyai dadyāt tannāmadheyena, taddevatayā varghā|
69.14
upyo nāma homaḥ, parivapyaśca darśito 'jātavedo vapayā gaccha' iti, 'devebhyaḥ svāhā' iti| tau hutvā pratipattyarthaṃ vapāśrapaṇārthadarbhasahite vapāśrapaṇyāvagrau kṣipati tūṣṇīm| tata āpohiṣṭhīyābhirmārjanaṃ tatraiva karoti catvālasya luptārthatve pātrābhāvāt| tadanantaraṃ prakṛtau yathācoditāni hṛdayādīnyavadānāni sviṣṭakṛtaḥ pūrvaṃ balimupaharet| tatra hṛdayasya śūlepākaḥ, śiṣṭānāṃ sthālyām| dvirriravadāya homo hṛdayādibhyaḥ| tāni tu hṛdayajihvākroḍamadhyadakṣiṇabāhupārśvadvayagudaśroṇimedomadhyāni| tataḥ paśupuroḍāśasthāne yathādaivatamupahāreṣu carumodakādīnāmanyatamaḥ kāryaḥ|
69.15
gatārtham|
atha mantravivṛtiḥ| tatropākaraṇīyahomamantrau -
upākartrocyate - prajāpateḥ sakāśāt jāyamānāḥ imā vartamānāḥ prajāḥ, yāśca jātā atītotpattikriyāḥ, tāḥ sarvā asmai paśave prativedaya bodhaya, yasya yādaryenotpattistaṃ tathā pratipādaya yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ ityādirūpeṇa| tvaṃ hi cikitvāñ jānāno'bhijñaḥ| tvayā ca bodhitaṃ paśuṃ manyamānamanumanyatāṃ prajāpatiḥ satyamanujānātvityarthaḥ|
paśupate rudrasya sarūpā virūpāśca paśavaḥ yāge yogyāścāyogyāścetyarthaḥ, utaśabdaścārthe, teṣāṃ madhye yaṃ chāgādikaṃ paśuṃ devā vavrire vṛṇvanti prārthayante tameva svarāṭ, svayaṃ rājate iti svarāṭ, prajāpatī rudro'numanyatāmabhyupāgacchatu|
apāvyānāṃ devānāmārṣam| paśūnāṃ yajñeṣūpayuktānāṃ svargatiriha praśasyate| pūrve devāḥ prakṛtasya ālabdhasya paśoḥ prāṇamaṅgebhyo'vayavebhyo niścarantameva nirgacchantameva pratigṛhṇanti svīkurvanti| kīdṛśāḥ pūrve| prajānantaḥ asmadarthaṃ prajānantaḥ asmadarthamālabdho'yamiti manyamānāḥ| ataḥ paśurucyate - idānīṃ huto'gnau prakṣiptāvadānaḥ san svargaṃ yāhi pathibhirmārgaiḥ| kīdṛśaiḥ| devayānairyairdevā yajamānānāyānti, tyaktaprāṇaiśca śarīraiḥ śarīrāvayavaiḥ pratitiṣṭha|
ye paśavo badhyamānamanubadhyamānā lakṣaṇīkṛtya paścādbadhyamānāḥ santaḥ anvaikṣanta paśyanti cakṣuṣā manasā ca, tānapyagre prathamamagniḥ pramumoktu duḥkhānmocayatu devatvamāpādayatu muktiṃ vā| etaduktaṃ bhavati - yajñaparamparayā mama yajamānasya svargatirbhavatītyetāvadvedādvyāhatasiddham| idaṃ tvabhyarthayāmahe asmadarthena kleśamanubhavantī paśuparamparā svargatimanubhavatu sampannadivyadarśanā satī agniprasādāt| kīdṛśo'gniḥ, prajāpatiḥ prajānāṃ pātā, duḥkhavimocanaṃ ca prajānāṃ pālanam| anyacca kīdṛśaḥ| prajayā saṃvidānaḥ, 'vidlṛ-lābhe' prajayā janitarakṣayā prajāpatitvaṃ labhamānaḥ|
ye āraṇyāḥ paśavaḥ siṃhādayo viśvarūpāḥ sarvarūpāḥ, virūpā vividharūpāḥ santo bahudhaikarūpā bahudhā nānāprakāreṇa hariṇatvādyavāntarajātibhedenaikurūpā anugatākārāḥ, athavā bahudhā siṃhahariṇādirūpeṇa virūpā api santaḥ paśutvenaikarūpāḥ, tānsarvānapi agre prathamaṃ pramumoktu tajjāterupakārakatvāt| viśvaṃ kartavyaṃ yasya sa viśvakarmā prajāpatirūpa ityarthaḥ| prajayā saṃrarāṇaḥ samyagramamāṇaḥ krīḍan prajāsargasthitipralayaiḥ, tena prajāpateḥ sṛṣṭyādinā kiṃ prayojanamityaparyanuyogaḥ|
ye catuṣpadaḥ paśavo'jādayaḥ, uta tathā dvipadaḥ kapiñjalādayaḥ niṣkrītāḥ krītaniścayaṃ samprāptāḥ te, yajñamarhati yajñiyastaṃ bhāgayantu yajñārhā'vadānāni bhāgarūpatāṃ prāpayantu, rāyaspoṣāḥ dhanapuṣṭiyuktāḥ santaḥ yajamānaṃ viśantu| ke te paśavaḥ| yeṣāṃ paśūnāṃ paśupatī rudra īśe prabhavati|
he devā ṛtvijaḥ pramuñcamānāḥ paśūnāṃ duḥkhavimokaṃ kurvantaḥ yajamānāya gātuṃ yajñaṃ dhatta vidhatta| dadata vā| kīdṛśaṃ yajñaṃ dhatta| bhuvanasya lokatrayasya reto bījaṃ karmajanyatvāt jagatām| yajñe ca kriyamāṇe devānāmapi priyaṃ pātho'nnaṃ paśulakṣaṇaṃ devānāmetu devānprāpnotu| kīdṛśaṃ pāthaḥ| upākṛtaṃ yadasthāt, yūpasamīpamānīya yattiṣṭhati, śaṃsamānaṃ devatāsambandhamabhiśaṃsat prārthayamānam|
he jātavedaḥ jātaprajñāna jātadhana vā, vedo jñānaṃ dhanaṃ vā, devebhyo havyaṃ vaha| kiṃ kṛtvā| sadakṣaḥ satanūśca bhūtvā, saha dakṣeṇa dākṣiṇyena vartate iti sadakṣaḥ, saha tanvā vartate iti satanūrdevahaviḥprāpaṇasamarthaśarīraviśeṣayuktaḥ sannityarthaḥ| athānantaraṃ yatastvāmu tvāmeva tye te yajamānā dadhire dhārayante prathamaṃ vicakṣyaṃ darśanīyaṃ, tathā śṛtasya pākasya kartāraṃ, yajñiyaṃ ca yajñāhaṃ ca|
he jātavedaḥ agne devān gaccha vapayā saha vapāṃ gṛhītvā| tvaṃ hi hotā āhvātā devānāṃ dātā vā babhūva bhavasi| he agne ghṛtasya tanvā jvālayā sambhavasva sambadhyasva| etayā ca vapayā devaprāpitayā yajamānasya kāmāḥ satyāḥ santu|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit