Kathakagrihyasutra 71: atha tripañcāśī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 71
- Language
- Sanskrit
Contents
- 71.5 — 5 parts
atha tripañcāśī kāṇḍikā
71.1
aupasado'gniruktaḥ ‘eṣa aupasado'gnirvaivāhno vā, tasminpākayajñāḥ’ (47.12) iti | sa ca gārhapatyadharmetyagnihotrādisadṛśaistatra karmabhiryuktaṃ bhavitum| atastasya jāgaraṇāyāgnihotrādisadṛśāni karmāṇi tatrocyante, na tu tānyevaitānīti bhramaṇīyaṃ devatāgrahaṇātkālābhidhānācca| agnihotrādike sati tadrūpākṛṣṭatvādeva devatākālayoḥ vyarthaṃ tadupādānaṃ tasminnagnihotraṃ juhuyādityetāvatā siddheḥ| devatāgrahaṇādeva ca nāmadheyena hotavyaṃ, na mantreṇa| agnihotradevatāstvagnisūryaprajāpatayaḥ| ‘agnaye svāhe’ti sāyaṃ, ‘sūryāya svāhe’ti prātaḥ, ‘prajāpataye svāhe’tyubhayatra manasā| arthākṣiptaṃ tu dravyaṃ sādṛśyāddadhighṛtapayoyavādīnāmanyatamaṃ, tadabhāve taṇḍulāḥ |
71.2
darśapūrṇamāsadevatābhyo'gniviṣṇuprajāpatyagnīṣomendrebhyo juhuyādekasmātsthālīpākātpratidevaṃ caturāvartena| upāṃśuyājyaṃ tvājyenaiva juhuyāt| sānnāyyaṃ tvapītasomasya darśapūrṇamāsayoreva nāsti, kā vārtāsadṛśeṣu pākayajñeṣu| parvaṇīti kālaviśeṣavidhiḥ| bhāryāmupavāsyetyukte daṇḍāpūpikayā yajamānasyāpyupavāsaḥ pratīyate| apare'parathā vyācakṣate bhāryāmupa samīpe vāsayitvā saṃnidhāpya juhuyāditi| darvihomavadapūrvatvādatra pūrvata़ra ca paratantrābhāvaḥ |
71.3
parvaṇītyanuvartate| navasyānnasyāṃśaṃ juhuyāt| kābhyaḥ| āgrāyaṇadevatābhyaḥ| yā āgrāyaṇe vaidike devatāḥ, tābhya eva gṛhyāgrāvapi juhuyāt| tāḥ punaragnīndrau viśve devā dyāvāpṛthivyāviti| yavāstu haviḥ| ajyānībhiriti mantranirdeśaḥ| tāstu ṣaṭ| pratyṛcaṃ homaścaturāvartena suveṇābhighṛtena| pūrvatrāpi tulyametat |
71.4
agniḥ prāśnātviti hutasyānumantraṇam |
71.5.1
uktamityanuṣaṅgaḥ | āgrāyaṇoktameva prāśanaṃ grāhyaṃ sviṣṭakṛtkālakam | bhadrānna iti vrīhiśyāmākānāṃ bhakṣaṇe mantraḥ, etamu tyamiti yavānām | atha mantravivṛtiḥ| yājyayā anuvākyayā vā homaḥ| tatra āmnāye agrimityādyā yathāliṅgaṃ yājyānuvākyāḥ | tvamimā iti dve somadaivatye triṣṭubhau saumyaśyāmākasya yājyānuvākye | devaputrāṇāṃ brahmaṇo vā''rṣam | anuvākyeyaṃ, uttarā tu yājyā | uttaratrāpyevam| he soma imā viśvāḥ sarvā oṣadhīḥ tvamevājayaḥ, nakāralopaścāndasaḥ, ajanayaḥ janitavānasi | bahvace tvajanaya iti nakāraḥ paṭhyate | evamapo viśvāstvamajayaḥ, tathā gāḥ ausreyāstvameva janitavān | kiṃca uru vitatamantarikṣaṃ tvameva ātatantha ātatavān vistāritavān | tvameva ca jyotiṣā tamo vivavartha viśeṣeṇāndhakāraṃ vṛtavān | rājā somaḥ 'somo vā oṣadhīnāṃ rājā' iti śruteḥ| he rājan soma havyā havyāni pratigṛbhāya pratigṛhāṇa | 'halaḥ śnaḥ śānajjhau',' chandasi śāyajapi' 'hagrahorbhaśchandasi' iti hasya bhatvam| 'vyavahitāśca' iti vyavahitasya praterupasargasya prayogaḥ| 'śeśchandasi bahulam' iti havyetyatra śerluk | kiṃ kurvan havyāni gṛhāṇa | aheḍan 'heḍū-anādare' anādaramakurvan | sumanāḥ śobhanacittaḥ san| kairgṛhāṇa| tebhistairviśvaiḥ sarvairnāmabhiḥ| kaiḥ| yāni te tava divi dhāmāni tejāṃsi, yāni ca pṛthivyāṃ, yāni ca parvateṣu, oṣadhīṣu vrīhyādiṣu, tathāpsu, taiḥ sarvaiḥ|
71.5.2
rājasūye saumyaḥ śyāmākaścaruḥ babhruḥ piṅgalo dakṣiṇeti śyāmākeṣṭirāmnātā| tasyāḥ krame ete yājyānuvākye paṭhyete| atra sviṣṭakṛdagnirdevatā sāpīheṣṭiryukteti vyākhyāyate mantradvayam| agniḥ somaḥ, he agne sarvakālaṃ sugaḥ sukhagamanaḥ panthāḥ mārgaḥ dṛṣṭādṛṣṭapuruṣārthaprāptyupāyo'smākamastu| kīdṛśaḥ| pitumān, annavān| he devā dyotamānāḥ raviraśmayaḥ oṣadhīrvrīhyādyāḥ madhvā madhurasena jalena saṃpipṛkta ‘pṛcī-samparke’ sampṛktāḥ siktāḥ sampādayata| tathā bhago bandhvādibhyo vibhajyamānamannaṃ me mamāstu| kiṃ ca he agne mama tathā bhava yathā na mṛdhyāḥ ‘mṛdhu-hiṃsāyām’ ahiṃsako bhavetyarthaḥ, sakhye vartamānaḥ| uddrāyo aśyāṃ sadanaṃ purukṣoḥ, rāyo dhanāni udaśyāmurutkarṣeṇāśruyāṃ vyāpnuyāṃ prāpnuyāmaham| sadanaṃ purukṣoḥ yāni dhanāni bhavanti, sīdantyasminniti sadanaṃ sthānamāspadaṃ, puru iti bahunāma, ‘ru-kṣu-śabde’ bahrayāḥ prasiddheḥ sthānamityarthaḥ| svadasva havyā iti| he agne havyā havyāni havīṃṣi svadasva svādaya| samiṣo didīhi iṣo'nnāni samyagdehi dānārthaṃ saṃmānaparicchedānāyeti| kiṃ ca viśvān sarvān śatrūn jeṣi jaya| kutra| pṛtsu saṃgrāmeṣu| tathā ahā ahāni viśvā viśvāni sumanāḥ sucittaḥ san dīdihi dedīpyamānānyanavaratayajñārthaṃ haviḥ prajvālanena kuru no'smākam| āgrāyaṇadevatābhyo juhuyādityuktam| tatrāgrāyaṇadevatāliṅgā mantrā vyākhyāyante|
71.5.3
gāyatrī| ghā iti pādapūraṇo varṇāgama iti| upasargaḥ stṛṇātinā sambadhyate| yeṣāmiti teṣāmityasya prasaṅge vyatyayena| ye agnimindhate tathā barhirāstṛṇanti| kīdṛśam| ānuṣak, ā samantādanuṣajata ityānuṣak karmānuṣaktaṃ, teṣāmindro yuvā, viśvastarūṇo vā, sakhā samānakhyāno bhavati| triṣṭup| yugalānāṃ pūrvā gāyatrī, parā triṣṭup| devā dyotamānāḥ sūryaraśmayaḥ| rājanta ityadhyāhāraḥ| kīdṛśāḥ| sukarmāṇaḥ śobhanaṃ prakāśanādikaṃ karma yeṣāṃ, surucaḥ sudīptayaḥ, devayantaḥ devān yajamānaprabhṛtīnicchantaḥ kāmayamānāḥ| ayo na janimā dhamantaḥ, nakāra upamārthīyaḥ, janimā janimānaṃ jananaṃ vrīhiprabhṛtīnāṃ dhamantaḥ prakāśayantaḥ utpādadyantaḥ| kiṃvat| ayo na, yathā lohakāraḥ śastraṃ dhamati| śucanto agnim, agnimanthanaśoṣaṇadvāreṇa dīpayantaḥ| vavṛdhanta indram, indraṃ stutibhirvardhayantaḥ| ūrvaṃ gavyaṃ, goḥ svargasyāvayavaṃ pariṣadantaḥ pariṣīdanto gacchanti| kīdṛśāḥ| sukarmāṇaḥ| devatvaṃ cā'tmana icchantaḥ| janma ca dhamantaḥ, kutsitaṃ jagaddhamanto nityanaimittikakarmānuṣṭhānena jñānena ca ayovat| he indrāgnī iyaṃ stutirvāṃ yuvayorajani jātā asya manmano'nnasya sakāśāt| kīdṛśī| pūrvyā pūrvabhavā cāsau stutiḥ pūrvyastutiḥ| kasmādivakā| abhrādvṛṣṭiriva, annāddhi vākpravartate meghādiva vṛṣṭiḥ|
71.5.4
he indrāgnī navajātaṃ navātraṃ juṣethāṃ sevethāṃ bhakṣayatam| he vṛtrahaṇau tamasaḥ pāpasya hantārau| kīdṛśaṃ navajātam| śuciṃ mantrapūtaṃ, stomaṃ stomaiḥ stutibhiryuktam| adyāsminnahani| yataḥ ubhau vāṃ yuvāṃ suhavau sukāhvānau suhotavyau vā, tā tau tasmādvā johavīmi āhvayāmi juhomi vā| āhvānamapi hi homārtham| vājamannaṃ sadyo'cirāt uśate kāmayamānāya dheṣṭhā pivatam| viśve sarve devā juṣantām| kim| payaḥ pāyasam| kīdṛśam| yujyaṃ yuktaṃ devatāyogyamityarthaḥ| kīdṛśā viśve devāḥ| ṛtāvṛdhaḥ ṛtasya satyasya yajñasya ca vardhayitāraḥ| kaiḥ| ṛtubhiḥ| vasantādau hi yajñakriyāḥ kriyante, jñānaṃ ca| havanamāhvānaṃ śṛṇvantīti havanaśrutaḥ| prāya āhvānaliṅgā anuvākyā, pradhānaliṅgā tu yājyā| he devāḥ viśve devāḥ, raśmayaḥ asmabhyaṃ viśvaṃ sarvamāyurvarivasyantu dadatu iṣaye iṣayā svarasapravṛttādareṇetyarthaḥ | kīdṛśāḥ | kṣapaḥ kṣapamāṇāḥ, āpadāṃ vināśakā ityarthaḥ | usrā usrāviṇo vṛṣṭikāriṇa ityarthaḥ | ye ke ca jmā mahinaḥ, jmā pṛthivī, tasyā mahinaḥ pūjakāḥ upakārakāḥ, pṛthivyā api vā mahāntaḥ ye kecitsākalyenetyarthaḥ | ahimāyāḥ, raśmirūpā hi meghāḥ, raśmaya eva yato megharūpā bhūtvā varṣanti, tena meghānāṃ svarūpeṇa paricchedakatvādahimāyā raśmayaḥ | ye ca divo jajñire, svargādādityādvā tatsthatvāt jātāḥ | apāṃ sadhasthe samānasthāne gaganasamudra ityarthaḥ | gagane hyavaśyāyapātena sūkṣmaḥ samudro'numīyate |
71.5.5
dyāvāpṛthivīye yājyānuvākye | ādyā gāyatrī, dvitīyā triṣṭup | dyauśca pṛthivī ca no'smākamimaṃ yajñaṃ mimikṣatāṃ siñcatāṃ kāmaiḥ pūrayatāmityarthaḥ | kīdṛśyau | mahī mahatyau | pipṛtāṃ ca pālayatāṃ ca bharīmabhiḥ bharaṇīyairābharaṇīyaiḥ | dyāvāpṛthivyau idaṃ havirjuṣetāmityadhyāhāraḥ | kīdṛśyau | ghṛtavatyau | tathā bhuvanānāṃ trayāṇāṃ lokānāmabhiśriyā āśrayabhūte | urvī vitate | pṛthvī vipule | madhu pānīya duhāte iti madhudughe | supeśasau, peśo rūpaṃ, surūpe | tathā varuṇasya devasya sambandhinā dharmaṇā dhāraṇena viṣkambhite avaṣṭabdhe dhārite 'varuṇastvottambhātu' iti mantraḥ | ajare avināśinyau | bhūriretasau bahubīje sarvasya tajjanyatvāt udakaṃ vā reto bahūdake | ṣaḍbhirajyānībhirjuhuyādityuktam | tā vyākhyāyante ṣaṭ |
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit