Kathakagrihyasutra 81: atha ṣaṣṭitamī kāṇḍikā
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 81
- Language
- Sanskrit
Contents
- 81.11 — 4 parts
atha ṣaṣṭitamī kāṇḍikā
81.p1
svastyayanāntaramāha -
81.1
agre hāyanasya āgrahāyaṇī, agre vā hāyano asyā āgrahāyaṇī| hāyanaḥ saṃvatsaraḥ, tasyāgre ārambhe vā, yasyā vā agre puro hāyanaḥ, sā āgrahāyaṇī| sā tu mārgaśīrṣasya paurṇamāsī| saiva saṃvatsarasyāgre, tasyā vā saṃvatsaro'gre caitrāmāvasyāyā hi ārabhya tadanta eva jyotiḥśāstre saṃvatsaraḥ prasiddhaścaitrādimāsayuktaḥ iti| ādivyavahārādṛḍhatve adūraviprakarṣeṇa yogo'pyastīti nirvacanam| paurṇamāsyaścatasraḥ svastyayanasyoktāḥ - śrāvaṇyāśvayujyāgrahāyaṇī caitrī ceti| tatrāgrahāyaṇyā caitrādisaṃvatsaraḥ puraḥ, sā vā tasya pūrvā| tatra tānyeva catvāri havīṃṣyāsādayet, yāni śrāvaṇyāmuktāni||
81.2
apūpo'tra yavamayaḥ| sthālīpākastu vrīhimaya iti śeṣaḥ| evaṃ cātra trayo yavamayāḥ sampannāḥ - apūpā dhānāḥ saktava iti|
81.3
evā vandasvetyādinā mantreṇa apūpasyāvadānadvayaṃ juhoti|
81.4
gatārtham|
81.5
dhānāsaktūnāṃ yat karma, taduktameva śrāvaṇyāṃ tathaiva kartavyaṃ, nāsti tatra viśeṣaḥ|
81.6
vyākhyāsyamānā vāruṇyaḥ|
81.7
juhuyādityanuṣaṅgaḥ | etā api iha gāva ityādyāstisro vyākhyātāḥ | sarvatra māntravarṇikyo devatāḥ |
81.8
nityābhirhutvā, tvāmagne iti dvābhyāṃ juhoti | tata udīcyāṃ diśi daśā yasya bhavanti tādṛśamāstaraṇaṃ prastaraṇapaṭādikamāstīrya bhūmiśayyāyāṃ pratistīrya, yatra śirastatrodakaṃ nidhāya, tatra ca vrīhiyavān prakṣipya, śayyāmāpohiṣṭhīyābhistisṛbhirabhyukṣya trātāramindramiti śamīśākhayā śayyāṃ nimārṣṭi śodhayati |
81.9
aindrāgnaṃ varmetyādinā mantreṇānupabhuktaṃ hemantayogyaṃ vāsaḥ paridhāya, syonā pṛthivītyādinā jyotiṣmatītyantena saṃviśati śayyāṃ dakṣiṇena pārśvena | sarvānuvākanivṛttyarthaṃ jyotiṣmatyantagrahaṇam |
81.10
uttaraṃ dviḥ karma kartavyam | kiṃ tat | abhyukṣaṇādisaṃviśatyevam, evaśabdo'ntavacanaḥ, saṃveśanamityarthaḥ |
81.11.1
evaṃśabdaḥ sambandhanīyaḥ | evameva caitryāṃ paurṇamāsyāṃ karma kartavyaṃ, yathā āgrahāyaṇyāmuktam | etavāṃstu viśeṣaḥ - atropariśayyā, abhūmau khadvāyāmityarthaḥ | asmādeva āgrahāyaṇyāṃ bhūmau śayyā gamyate | ata evātrodrohaṇam ūrdhvaṃ rohaṇamārohaṇam| ata evodrohaṇamityanvartha nāmāsya karmaṇa iṣṭam | ayamaparo viśeṣaḥ - nātra sthālīpākaḥ, nāpi śamīśākhayā nimārjanam | pariśiṣṭaṃ tu sakalamāgrahāyaṇyā tulyam | vāruṇī| triṣṭup| aśvinorārṣam| ātmanā ātmocyate| varuṇameva vandasva| kīdṛśam| vṛhantaṃ mahāntam| na kevalaṃ taṃ stuhi, yāvatā namasyā namaskuru ca| dhīraṃ, dhīrvidyate yasya sa dhīraḥ, matvarthīyo raḥ, tam| amṛtasya gopām, amṛtamudakaṃ tasya goptāraṃ rakṣakampatitvāt| sa naḥ śarma trivarūthaṃ viya̍sat, sa stuto namaskṛtaśca san asmabhyaṃ śarma sukhaṃ śaraṇaṃ vā gṛhaṃ viśeṣeṇa yacchatu dadātu| viyaṃsaditi liṅarthe leṭ| kīdṛśaṃ śarma| trivarūthaṃ tribhirdharmārthakāmairniyataṃ, ṛgyajusāmabhirvā dhriyamāṇatvāt trivarūthaṃ, tribhiloṃkairvā| pātaṃ no dyāvāpṛthivī upasthe, he dyāvāpṛthivyau asmān pātaṃ rakṣataṃ upasthe utsaṅge kṛtvā māteva putram|
81.11.2
gāyatrī| rātrirdevatā| he rātri te tubhyaṃ stomamupākaraṃ stotramupākaromi, taṃ vṛṇīṣva abhyarthayasva śraddhayā svīkuru| he divo duhitaḥ antarikṣasyākāśasya brahmaṇaḥ putri na jigyuṣe, nakāra upamārthīyaḥ, jigyuṣe iva yathā kaścit kasmaicijjitavate stutiṃ karoti, tathā tvadarthaṃ stutimahaṃ karomītyarthaḥ| kimivopākaromi| gā iva| yathā kasmaiciduttamāya kaścit gā usriyā dadāti, tathāhaṃ stutiṃ karomi| athavā upamānabalādgodānamatra gamyate - yathā dakṣiṇārthā gā upākaromi, tathā stomam| yathā vā jitavate kaścidgā upākaroti, tathā tubhyamahaṃ stomamiti yojanā| athavā stomaṃ na stomamiva gā iva ca te tubhyamupākaromi| kim| arthāt haviriti yojyam| ava te heḍa0| uduttamaṃ varuṇa pāśa0| tattvāyāmi brahmaṇā0| etāstisro vāruṇyo vyākhyātāḥ| iha gāvaḥ0| ayaṃ yajñaḥ0 ā naḥ prajāṃ0| etā api tisro nityā vyākhyātāḥ| tvāmagne0| saṃvatsarasya0| ete dve| tatra dvitīyā gāyatrī rātridevatākā vyākhyātā| ādyā tu vyākhyāyate|
81.11.3
āgneyī| jagatī| ātreyasyārṣam| cayane viniyukteyam| he agne ahaṃ tvāmupāgataḥ| kiṃ kurvan| janayan cayanamanthānābhyām| kīdṛśam| vṛṣabhaṃ kāmānāṃ varṣitāraṃ karmadvāreṇa| cekitānaṃ, ‘citī saṃjñāne’ ‘liṭaḥ kānajvā’ (3.2.106), jñānavantam| punaryuvānaṃ punaḥpunastaruṇaṃ nityanavamityarthaḥ| ato no'smān tigmena tīkṣṇena brahmaṇā brahmavarcasena samyak śiśāmi sampādaya vidyānuṣṭhānarūpabrahmavarcasayuktānasmān sampādayetyarthaḥ| asthūriṇo gārhapatyāni naḥ santu, gṛhapateryāni karmāṇi tāni gārhapatyāni asthūriṇaḥ asthūrīṇi santu| sthariśabdo vināśavacanaḥ tatpratiṣedhena asthūrīṇyavināśīni| aindrī| triṣṭup| aśvinorārṣam| indraṃ hvayāmi āhvayāmi parameśvaram| kīdṛśam| trātāraṃ rakṣakam, avitāraṃ gantāraṃ sarvagatamityarthaḥ| have have āhvāne āhvāne home home vā suhavaṃ sukāhvānaṃ sukhahavanaṃ vā| śūraṃ vikramayuktam| śakraṃ śaktam| puruhūtaṃ bahubhirāhūtaṃ hutaṃ vā| āhūtaścendro maghavāṃ dhanavān asmākaṃ svasti avināśaṃ dadātu| punarindraśabdo'nyatra nivṛttyatiśayadyotanārthaḥ| vaiśvadevī| jagatī| vāyorārṣam| aindrāgnaṃ yadvarma kavacaṃ, tanno'smākaṃ tanvastrāyatāṃ śarīrāṇi rakṣatu sarvasmāt| bahulaṃ vitataṃ, ugraṃ dṛḍhaṃ durbhedam| tathāca viśve sarve'pi devā atiśūrā api yat na vidhyanti na bhindanti, tatra kā kathānyeṣām| atastena varmaṇā karmarūpeṇa rakṣitāḥ santo mahatā dīrgheṇa āyuṣā yuktāḥ santo jarāṃ jarjaritatvamupagacchema prāpnuyāma| jīvāḥ praśastena kīrtiyuktena jīvanena yuktāḥ santaḥ| uśanasaḥ kāvyasyārṣam| supratha ityantā gāyatrī| he pṛthivi bhūme syonā
81.11.4
iyaṃ vāk mantrātmikā tvāṃ samudre upadadhātu, samyak mudaṃ sukhaṃ nityānandaṃ rātīti samudraḥ, brahmaṇi pāramārthike advitīye sthāpayatvityarthaḥ| athavā jaladhimāśritā pṛthvī, sā gurutvātiśayayoginī satī mantrabalena samudre tiṣṭhatu plavamānā amagnā| kīdṛśīṃ tvām| suprajāvaniṃ śobhanāṃ prajāṃ vanati vibhajate suprajāvanistām| evaṃ rāyaspoṣavanim| kimartham| mahyaṃ madartham| kīdṛśāya| vājināya vājena annena yuktāya| mahī mahatī, dhruvā sthirā, salilayuktā asi bhavasi, (jyotiṣmatī jyotiṣā yuktā'si) he pṛthivi| atra ṛtudvayasthāpanārthaṃ śayyāprokṣaṇādisaṃskāraṃ kṛtvā ṛtutithyādi kartavyam|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit