Pramāṇa · Search · About · API

Khadiragrihyasutra 2.2

Khādiragṛhyasūtravṛtti 2.2

Language
Sanskrit

Contents

2.2.1

(1.2) prathamapaṭale dvitīyaḥ khaṇḍaḥ prārambhaḥ|
pūrve bhāge veśmano gomayenopasipya tasya madhyadeśe lakṣaṇaṃ kuryāt ||

2.2.1-2

gṛhasyābhimukhe gṛhaikadeśe bhāge pūrvopalipte'pi svayaṃ gośakṛtopalipya upaliptasya madhyadeśe lakṣaṇaṃ kuryāt| lakṣaṇasya svarūpamanyato'vagantavyam| pāṃsubhiḥ sthaṇḍilaṃ kuryādityarthaḥ ||

2.2.2

dakṣiṇataḥ pracīṃ lekhāmullikhya ||

2.2.2-2

sthaṇḍilasya dakṣiṇāparakoṇādārabhya prāgapavargāṃ rekhāmullikhet ||

2.2.3

tadārambhādidīcīṃ tadavasānātprācīṃ tisro madhye prācīḥ ||

2.2.3-2

paścimarekhārambhāduttarāḥ tisraḥ| kutaḥ ’apitryaṃ sarvaṃ prāgapavargamudagapavargaṃ vā’iti smṛtibāhulyāt| evaṃ sarvatrānādeśe ||

2.2.4

tadabhyukṣya ||

2.2.4-2

ullikhitaṃ sthaṇḍilamadbhirabhyukṣya ||

2.2.5

agnimupasamādhāya ||

2.2.5-2

sthaṇḍilasya madhye agnimasaṃmukhamabhimukhaṃ nidhāya| upetyupayogāya yatra yatra śāstreṇāhomārtho'pyagnirnidhīyate tatra tatropalepanādyevaṃnidhānāntaṃ kuryādityevamarthaṃ, yathā sarpabalau|| itarathā ’sarvatraitaddhomeṣu kuryāt’iti vacanāt ahomārthe na syāt ||

2.2.6

imaṃ stomamiti parisamūhya tṛcena ||

2.2.6-2

nidhiyamānasyāgneḥ prakīrṇān kaṇān samantata ekībhāvaṃ prāpayya pratyṛcaṃ parisamūhanaṃ prāgupakramamudagapavargaṃ kuryāt, nirākāṅkṣatvādṛcām| asya viniyogamātraparatvānnartaikyakalpanāyāṃ prabhutvam ||

2.2.7

paścādagnerbhūmau nyañcau pāṇī kṛtvedaṃ bhūmeriti ||

2.2.7.p1

agneranantarameva paścāttṛṇādibhissāhitau bhūmigatāvavāṅmukhau hasto kṛtvā ’idaṃ bhūmeḥ’iti japet| ’anyeṣāṃ vindate vasu, anyeṣāṃ vindate dhanam’ ityanayostulyārthatvāt vikalpena mantrāntatvam

2.2.8

tayorniyamamāha--
vasvantaṃ rātrau ||

2.2.8-2

rātrikāle vihitaṃ yadrātrau kriyate tatra vasvantameva| anantaraṃ brahmopaveśanam| kutaḥ? agninidhānāṃtpūrvaṃ tāvannopaveśanaṃ ’dakṣiṇato'gneḥ’iti vacanāt| paratopi ’upasamādhāyasamūhya nyañcaupāṇī kṛtvedaṃ bhūmeḥ’iti ktvāpratyayena samānakartṛkatvasyoktatvādavāntaraprayogaikavākyatvāvagaterbādhānnopaveśanam| idānīṃ tu virodhābhāvādvakṣyamāṇasya brahmāpekṣatvāt upaveśanam| pūrvoktānāṃ sūtraikyepi sukhabodhārthaṃ sūtrāvacchedaḥ kṛtaḥ ||

2.2.9

paścāddarbhānāstīrya dakṣiṇataḥ prācīṃ prakarṣeduttarataśca ||

2.2.9.p1

agneḥ paścāt| prāgagrān darbhān nirantarānāsthaṇḍilamudagapavargān prakīrya dakṣiṇataḥ prakīrṇānagreṣu gṛhītvā prācīṃ prakṛṣyatathottarataśca prakarṣet| yathā'gneḥ purastādagrāṇi saṅgatāni syuḥ| ayamekaḥ

2.2.9-2

kalpaḥ ||

2.2.10

aprakṛṣya vā ||

2.2.10-2

paścātstaraṇamātramevaikaḥ kalpaḥ ||

2.2.11

pūrvopakramaṃ pradakṣiṇamagniṃ stṛṇuyānmūlānyagraiścādayaṃstrivṛtaṃ pañcavṛtaṃ vā ||

2.2.11.p1

agneḥ purastāt pūrvaṃ tato dakṣiṇatastata uttaratastataḥ paścāt| nanūttaratassamāpanīyaṃ ’pradakṣiṇam’iti vacanāt,na, ’mūlānyagraiśchādayan’iti vacanāt| udagapavarge hi mūlairagrāṇi chāditāni syuḥ| nanu agrāṇyutkṣipya kimiti na staraṇaṃ, ’chādayan, stṛṇuyāt’iti stīryamāṇāvasthāyāmeva stīryamāṇaiśchādana upadeśāt| evaṃ tarhi ’mūlānyagraiśchādayan’ ityanenaina siddhatvāt ’pūrvopakramaṃ pradakṣiṇam’ ityanarthakam| na, anyadapi yat pratidiśaṃ

2.2.11-2

tatpūrvopakramaṃ pradakṣiṇamiti jñāpanārthaṃ, yathā ’pratidiśamupalimmet’iti| atrāpi spaṣṭīkaraṇārthatvāt atraivoktam| atra tu ’prathamaṃ dakṣiṇatastata uttarataḥ’ ityāpi pradakṣiṇaśabdasyārtho'vagantuṃ śakyate| idaṃ staraṇaṃ triḥ kṛtvaḥ pañcakṛtvo vā| pūrvasūtrābhyāṃ vihite sakṛtsakṛdeva| pitṛyajñeṣyādyaṃ staraṇam, anvaṣṭakye dvitīyam, itaratra tṛtīyamityupadeśaḥ| tṛtīye pañcavṛtapakṣasya prajākāmapaśukāmayorniveśaḥ ||

2.2.12

upaviśya darbhāgre prādeśamātre pracchinatti na nakhena pavitre stho vaiṣṇavyaviti ||

2.2.12-2

upaviśyetītaḥ paraṃ darbhāsanārtham| pracchinatti na pāṇinā| ’oṣadhimantardhāya’ iti gṛhyāntare ||

2.2.13

adbhirunmṛjya viṣṇormanasā pūte stha iti ||

2.2.13-2

ut ūrdhvam ||

2.2.14

udagagre aṅguṣṭhābhyāmanāmikābhyāṃ ca saṅgṛhyatrirājyamutpunāti devastvā savitotpumātvacchidreṇa pavitreṇa vasossūryasya raśmibhiriti ||

2.2.14-2

mantrasyāpi trirāvṛttiḥ, pradeśāntare ’dvistūṣṇīm’iti, yatnāntarāt| utpunāti prācīmūrdhvaṃ kṣipati| acchidreṇa pavitreṇeti saṃśliṣṭayossamudāyamāha ||

2.2.15

abhyukṣyaite agnāvanupraharet ||

2.2.15-2

adbhirabhyukṣya pavitre udagagre agnau prakṣipet| anviti utpavanenugate udagagre ityarthaḥ ||

2.2.16

ajyamadhiśrityottarataḥ kuryāt ||

2.2.16-2

agreruttare bhāge sthālyā sahājyamupanidhāya kuryāt| kiṃkuryāt? śāstrāntarādgamyate-dvirulmukenābhijvālya dve darbhāgre prakṣipya trirulmukena pradakṣiṇaṃ parihṛtya uttarato barhiṣi nidadhyādityarthaḥ ||

2.2.17

dakṣiṇajānvakto dakṣiṇenāgnimadite'numanyasvetyudakāñjaliṃ prasiñcet ||

2.2.17-2

dakṣiṇena jānunā bhūmīgato brahmāgnyorantareṇa udakapūrṇamañlimavasiñcet ||

2.2.18

anumate'numanyasveti paścāt sarasvatyanumanyasvetyuttarataḥ ||

2.2.18-2

homāṅganāmapyuttarataḥ| rekhāvadañjalisekaḥ, dṛṣṭānuguṇyādadṛṣṭe kalpanāt yataḥ ||

2.2.19

deva savitaḥ prasuveti pradakṣiṇamagniṃ paryukṣedabhipariharan havyam ||

2.2.19.p1

prasiñcediti prakṛte paryukṣediti etāvata eva paryukṣasaṃjñārthaṃ ’paryakṣaṇavarjam’ityatra homāṅgaṃ

2.2.19-2

sarvamantarbhāvayan| prāgupakramamudakāñjaliṃ paryukṣet ||

2.2.20

sakṛttrirvā ||

2.2.20-2

sakṛnmantramuktvā trirvā paryukṣet ||

2.2.21

samidha adhāya ||

2.2.21-2

audumbarāḥ khādirāḥ pālāśā vā tadabhāve yajñiyāḥ pañcadaśa samidho'gnāvādhāya ekāmuttarato barhiṣi nidadhyādityadhyāhāraśśāstrāntarāt| anantaramagnerarcanamācārāt ||

2.2.22

prapadaṃ japitvopatāmya kalyāṇaṃ dhyāyan vairūpākṣamārabhyocchvaset ||

2.2.22-2

’tapaśaca tejaśca’ityārabhya ’brahmaṇaḥ putrāya namaḥ’ityevamantrasya prapadaśabdo vācakaḥ| japitveti japannityarthaḥ, ’virūpākṣo'si’ityasya prapadamadhyapātitvāt paurvāparyānupapatteḥ| kalyāṇaśabdo'pavargavācakaḥ| nirucchāso bhūtvā prapadaṃ japan ’bhūrbhuvassvarom’ityoṅkāre paramātmajñānaṃ me bhūyāditi dhyāyan yathāsāmarthyamoṅkāraṃ plāvayitvā ’virūpākṣo'si dantāñjiḥ’ityucchavasedityarthaḥ| nityeṣvevam ||

2.2.23

kāmyeṣvāha--
pratikāmaṃ kāmyeṣu ||

2.2.23-2

kāmyagrahaṇamupalakṣaṇaṃ prajñātasādhyaviśeṣavatāṃ karmaṇām| teṣu viśeṣameva parāmṛśya idaṃ mebhūyāditi dhyāyannityarthaḥ ||

2.2.24

sarvatraitaddhomeṣu kuryāt ||

2.2.24.p1

sarvatreti vyāptyartham| etat upalepanādi prapadāntaṃ sarvaṃ padārthajātaṃ sarvatra homātmake karmaṇi tattādviśeṣebhyaḥ

2.2.24-2

prāgeva kuryāt| yāni tu dhṛte'gnau tasminneva deśe kriyante teṣvarthalopādagnyupasamādhānāntasya nivṛttiḥ ||

2.2.24-2.p1

iti rūdraskandakṛtāyāṃ khādiragṛhyavṛttau prathamapaṭalasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ|

Linked texts (1)