Khadiragrihyasutra 2.2
Khādiragṛhyasūtravṛtti 2.2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.2.1
(1.2) prathamapaṭale dvitīyaḥ khaṇḍaḥ prārambhaḥ|
pūrve bhāge veśmano gomayenopasipya tasya madhyadeśe lakṣaṇaṃ kuryāt ||
2.2.1-2
gṛhasyābhimukhe gṛhaikadeśe bhāge pūrvopalipte'pi svayaṃ gośakṛtopalipya upaliptasya madhyadeśe lakṣaṇaṃ kuryāt| lakṣaṇasya svarūpamanyato'vagantavyam| pāṃsubhiḥ sthaṇḍilaṃ kuryādityarthaḥ ||
2.2.2
dakṣiṇataḥ pracīṃ lekhāmullikhya ||
2.2.2-2
sthaṇḍilasya dakṣiṇāparakoṇādārabhya prāgapavargāṃ rekhāmullikhet ||
2.2.3
tadārambhādidīcīṃ tadavasānātprācīṃ tisro madhye prācīḥ ||
2.2.3-2
paścimarekhārambhāduttarāḥ tisraḥ| kutaḥ ’apitryaṃ sarvaṃ prāgapavargamudagapavargaṃ vā’iti smṛtibāhulyāt| evaṃ sarvatrānādeśe ||
2.2.4
tadabhyukṣya ||
2.2.4-2
ullikhitaṃ sthaṇḍilamadbhirabhyukṣya ||
2.2.5
agnimupasamādhāya ||
2.2.5-2
sthaṇḍilasya madhye agnimasaṃmukhamabhimukhaṃ nidhāya| upetyupayogāya yatra yatra śāstreṇāhomārtho'pyagnirnidhīyate tatra tatropalepanādyevaṃnidhānāntaṃ kuryādityevamarthaṃ, yathā sarpabalau|| itarathā ’sarvatraitaddhomeṣu kuryāt’iti vacanāt ahomārthe na syāt ||
2.2.6
imaṃ stomamiti parisamūhya tṛcena ||
2.2.6-2
nidhiyamānasyāgneḥ prakīrṇān kaṇān samantata ekībhāvaṃ prāpayya pratyṛcaṃ parisamūhanaṃ prāgupakramamudagapavargaṃ kuryāt, nirākāṅkṣatvādṛcām| asya viniyogamātraparatvānnartaikyakalpanāyāṃ prabhutvam ||
2.2.7
paścādagnerbhūmau nyañcau pāṇī kṛtvedaṃ bhūmeriti ||
2.2.7.p1
agneranantarameva paścāttṛṇādibhissāhitau bhūmigatāvavāṅmukhau hasto kṛtvā ’idaṃ bhūmeḥ’iti japet| ’anyeṣāṃ vindate vasu, anyeṣāṃ vindate dhanam’ ityanayostulyārthatvāt vikalpena mantrāntatvam
2.2.8
tayorniyamamāha--
vasvantaṃ rātrau ||
2.2.8-2
rātrikāle vihitaṃ yadrātrau kriyate tatra vasvantameva| anantaraṃ brahmopaveśanam| kutaḥ? agninidhānāṃtpūrvaṃ tāvannopaveśanaṃ ’dakṣiṇato'gneḥ’iti vacanāt| paratopi ’upasamādhāyasamūhya nyañcaupāṇī kṛtvedaṃ bhūmeḥ’iti ktvāpratyayena samānakartṛkatvasyoktatvādavāntaraprayogaikavākyatvāvagaterbādhānnopaveśanam| idānīṃ tu virodhābhāvādvakṣyamāṇasya brahmāpekṣatvāt upaveśanam| pūrvoktānāṃ sūtraikyepi sukhabodhārthaṃ sūtrāvacchedaḥ kṛtaḥ ||
2.2.9
paścāddarbhānāstīrya dakṣiṇataḥ prācīṃ prakarṣeduttarataśca ||
2.2.9.p1
agneḥ paścāt| prāgagrān darbhān nirantarānāsthaṇḍilamudagapavargān prakīrya dakṣiṇataḥ prakīrṇānagreṣu gṛhītvā prācīṃ prakṛṣyatathottarataśca prakarṣet| yathā'gneḥ purastādagrāṇi saṅgatāni syuḥ| ayamekaḥ
2.2.9-2
kalpaḥ ||
2.2.10
aprakṛṣya vā ||
2.2.10-2
paścātstaraṇamātramevaikaḥ kalpaḥ ||
2.2.11
pūrvopakramaṃ pradakṣiṇamagniṃ stṛṇuyānmūlānyagraiścādayaṃstrivṛtaṃ pañcavṛtaṃ vā ||
2.2.11.p1
agneḥ purastāt pūrvaṃ tato dakṣiṇatastata uttaratastataḥ paścāt| nanūttaratassamāpanīyaṃ ’pradakṣiṇam’iti vacanāt,na, ’mūlānyagraiśchādayan’iti vacanāt| udagapavarge hi mūlairagrāṇi chāditāni syuḥ| nanu agrāṇyutkṣipya kimiti na staraṇaṃ, ’chādayan, stṛṇuyāt’iti stīryamāṇāvasthāyāmeva stīryamāṇaiśchādana upadeśāt| evaṃ tarhi ’mūlānyagraiśchādayan’ ityanenaina siddhatvāt ’pūrvopakramaṃ pradakṣiṇam’ ityanarthakam| na, anyadapi yat pratidiśaṃ
2.2.11-2
tatpūrvopakramaṃ pradakṣiṇamiti jñāpanārthaṃ, yathā ’pratidiśamupalimmet’iti| atrāpi spaṣṭīkaraṇārthatvāt atraivoktam| atra tu ’prathamaṃ dakṣiṇatastata uttarataḥ’ ityāpi pradakṣiṇaśabdasyārtho'vagantuṃ śakyate| idaṃ staraṇaṃ triḥ kṛtvaḥ pañcakṛtvo vā| pūrvasūtrābhyāṃ vihite sakṛtsakṛdeva| pitṛyajñeṣyādyaṃ staraṇam, anvaṣṭakye dvitīyam, itaratra tṛtīyamityupadeśaḥ| tṛtīye pañcavṛtapakṣasya prajākāmapaśukāmayorniveśaḥ ||
2.2.12
upaviśya darbhāgre prādeśamātre pracchinatti na nakhena pavitre stho vaiṣṇavyaviti ||
2.2.12-2
upaviśyetītaḥ paraṃ darbhāsanārtham| pracchinatti na pāṇinā| ’oṣadhimantardhāya’ iti gṛhyāntare ||
2.2.13
adbhirunmṛjya viṣṇormanasā pūte stha iti ||
2.2.13-2
ut ūrdhvam ||
2.2.14
udagagre aṅguṣṭhābhyāmanāmikābhyāṃ ca saṅgṛhyatrirājyamutpunāti devastvā savitotpumātvacchidreṇa pavitreṇa vasossūryasya raśmibhiriti ||
2.2.14-2
mantrasyāpi trirāvṛttiḥ, pradeśāntare ’dvistūṣṇīm’iti, yatnāntarāt| utpunāti prācīmūrdhvaṃ kṣipati| acchidreṇa pavitreṇeti saṃśliṣṭayossamudāyamāha ||
2.2.15
abhyukṣyaite agnāvanupraharet ||
2.2.15-2
adbhirabhyukṣya pavitre udagagre agnau prakṣipet| anviti utpavanenugate udagagre ityarthaḥ ||
2.2.16
ajyamadhiśrityottarataḥ kuryāt ||
2.2.16-2
agreruttare bhāge sthālyā sahājyamupanidhāya kuryāt| kiṃkuryāt? śāstrāntarādgamyate-dvirulmukenābhijvālya dve darbhāgre prakṣipya trirulmukena pradakṣiṇaṃ parihṛtya uttarato barhiṣi nidadhyādityarthaḥ ||
2.2.17
dakṣiṇajānvakto dakṣiṇenāgnimadite'numanyasvetyudakāñjaliṃ prasiñcet ||
2.2.17-2
dakṣiṇena jānunā bhūmīgato brahmāgnyorantareṇa udakapūrṇamañlimavasiñcet ||
2.2.18
anumate'numanyasveti paścāt sarasvatyanumanyasvetyuttarataḥ ||
2.2.18-2
homāṅganāmapyuttarataḥ| rekhāvadañjalisekaḥ, dṛṣṭānuguṇyādadṛṣṭe kalpanāt yataḥ ||
2.2.19
deva savitaḥ prasuveti pradakṣiṇamagniṃ paryukṣedabhipariharan havyam ||
2.2.19.p1
prasiñcediti prakṛte paryukṣediti etāvata eva paryukṣasaṃjñārthaṃ ’paryakṣaṇavarjam’ityatra homāṅgaṃ
2.2.19-2
sarvamantarbhāvayan| prāgupakramamudakāñjaliṃ paryukṣet ||
2.2.20
sakṛttrirvā ||
2.2.20-2
sakṛnmantramuktvā trirvā paryukṣet ||
2.2.21
samidha adhāya ||
2.2.21-2
audumbarāḥ khādirāḥ pālāśā vā tadabhāve yajñiyāḥ pañcadaśa samidho'gnāvādhāya ekāmuttarato barhiṣi nidadhyādityadhyāhāraśśāstrāntarāt| anantaramagnerarcanamācārāt ||
2.2.22
prapadaṃ japitvopatāmya kalyāṇaṃ dhyāyan vairūpākṣamārabhyocchvaset ||
2.2.22-2
’tapaśaca tejaśca’ityārabhya ’brahmaṇaḥ putrāya namaḥ’ityevamantrasya prapadaśabdo vācakaḥ| japitveti japannityarthaḥ, ’virūpākṣo'si’ityasya prapadamadhyapātitvāt paurvāparyānupapatteḥ| kalyāṇaśabdo'pavargavācakaḥ| nirucchāso bhūtvā prapadaṃ japan ’bhūrbhuvassvarom’ityoṅkāre paramātmajñānaṃ me bhūyāditi dhyāyan yathāsāmarthyamoṅkāraṃ plāvayitvā ’virūpākṣo'si dantāñjiḥ’ityucchavasedityarthaḥ| nityeṣvevam ||
2.2.23
kāmyeṣvāha--
pratikāmaṃ kāmyeṣu ||
2.2.23-2
kāmyagrahaṇamupalakṣaṇaṃ prajñātasādhyaviśeṣavatāṃ karmaṇām| teṣu viśeṣameva parāmṛśya idaṃ mebhūyāditi dhyāyannityarthaḥ ||
2.2.24
sarvatraitaddhomeṣu kuryāt ||
2.2.24.p1
sarvatreti vyāptyartham| etat upalepanādi prapadāntaṃ sarvaṃ padārthajātaṃ sarvatra homātmake karmaṇi tattādviśeṣebhyaḥ
2.2.24-2
prāgeva kuryāt| yāni tu dhṛte'gnau tasminneva deśe kriyante teṣvarthalopādagnyupasamādhānāntasya nivṛttiḥ ||
2.2.24-2.p1
iti rūdraskandakṛtāyāṃ khādiragṛhyavṛttau prathamapaṭalasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ|
Linked texts (1)
- Khādiragṛhyasūtra — Khādira, Sanskrit