Pramāṇa · Search · About · API

Khadiragrihyasutra 3.3

Khādiragṛhyasūtravṛtti 3.3

Language
Sanskrit

Contents

3.3.1

(1.3) prathamapaṭale tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ prarambhaḥ|
brahmacārī vedamadhītyopanyāhṛtya gurave'nujñāto dārān kurvīta ||

3.3.1.p1

brahmavedaḥ, vedādhyayanārtāni godānādīni vratānyagnindhanādīni ca smṛtikārairuktāni lakṣaṇayā brahmetyucyante| tānyanutiṣṭhannekāṃ śākhāmadhītyayanaprayogamarthaniścayaparyantaṃ ṣaḍaṅgaṃ parisamāpya upa gurusamīpaṃ niṣpādya svayaṃ gurave'bhilāṣitadravyamārjayitvā tat gurusamīpamāhṛtya gurave ācāryāya datvā tenaiva guruṇā tvaṃ vibāhaṃ snānaṃ ca kurvītyanujñātassan dārān kurvīta bhāryāṃ kurvīta yathā''tmānaṃ prati bhāryā bhavati tathā kumārīṃ saṃskuryādityarthaḥ|dārāniti bahutvapuṃstve avivakṣite| āviṣṭaliṅgavacanatvāt| evaṃ vṛttyarthe'dhyāpane| adṛṣṭārthe tu gurudakṣiṇāmadatvā'pyanujñāmātrādeva vivāhaḥ| ’sahasraṃ śvetaṃ cāśvaṃ pradāyānujñāto vā’iti śruteḥ| tadarthaṃ copanyāhṛtya gurave'nujñāto veti vāśabdaṃ kocidadhyāharanti| dakṣiṇātvānnodakapūrvamidaṃ dānam||

3.3.1.p2

aparā vyākhyā vāśabdādhyāhāreṇa- brahmacārī vedaṃ vā'dhītyeti| dvādaśavārṣikaṃ ṣaṭtriṃśadābdikaṃ tadardhikaṃ pādikaṃ vā brahmatārī vrataṃ brahma taccaritvā vedaṃ sakalamanadhītyāpi vivāhaḥ| athavā vrataṃ caritvā vedaṃ sakalamadhītya vivāha iti| asmin vyākhyāne nārthāvabodhaparyantamadhyayanam| kecidāhuḥ--

3.3.1-2

ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryaṃ gurau traividyakaṃ vratam|
tadardhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikameva vā||
ityasminmānave śloke vedatrayārthatvena ṣaṭtriṃśadāderuktatvāt, ’vedānadhītya vedau vā vedaṃ vā'pi’iti cānenaivoktatvāt, vedahrasavaśāt kāle hraso'pyukta eveti trivarṣādicaraṇamapyanujñātameveti| tadyuktamayuktaveti vicāraṇīyam| brahmacārītyasyāparā vyākhyā-vedavratāni catvāri godānaṃ vratikaṃ ādityavrataṃ māhānānmikamityetāni, godānaṃ vrātikaṃ ādityavrataṃ māhānānmikamaupaniṣadamityetāni vā brahma taccaritvā vivāha iti| asyārthasya nyāyamūlatvaṃ kecidāhuḥ-brahmacārivratāni puruṣasaṃskārārthāni nādhyayanāṅgānipuruṣoddeśenavidhānāt| atastadvidhiparyavasānanibandhanonyaṃ vratasnānopadeśaḥ| adhyayanavidhirapi na vicāraparyantaḥ, rāgata eva tatsiddheḥ| atastānnibandhano vedasnānopadeśa iti| tadidaṃ mīmāṃsakairneṣyate| vākyaśeṣātsiddhe kurvīteti nāndīmukhāderupasaṅgrahaṇārtham ||

3.3.2

āplavanaṃ ca ||

3.3.2-2

upanyāhṛtya gurave'nujñātaḥ kurvīta ityasyānukarṣaṇārthaścakāraḥ| āplavanaṃ snānaṃ samāvartanam| dārāplavane iti vaktavyepṛthaggrahaṇaṃ pṛthakprayogārtham| ata eva kāle'pi bhidyate| vyutkiramastu dārādhigantuḥ evāplavanaṃ na naiṣṭhikasya ityevamartham| itarathā hyadhyayanaparisamāptinimittamāplavanamityupaśaṅkyeta ||

3.3.3

tayorāplavanaṃ pūrvam ||

3.3.3-2

jāyāpatyorvivāhātpūrvamāplavanaṃ kartavyaṃ, tat puruṣasya mantrakramānusāreṇa parastādvakṣyate ’āplavane purastāt’ityārabhya ||

3.3.4

striyāstvāha--
mantrābhivādāttu pāṇigrahaṇasya pūrvaṃ vyākhyātam ||

3.3.4.p1

vadhvāḥ pāṇirgṛhyate'sminniti pāṇigrahaṇaṃ vivāhaḥ| vivāhasya kāle vadhvā āplavanaṃ mantraliṅgānusāreṇa kartavyamiti sūtrārthaḥ| tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ| yadyapyāplavanaṃ snānaṃ prasiddhaṃ, tathā'pīha vadhvā upasthāplavanamātre āplavanaśabdaḥ mantrābhivādāditi| pūrvamiti yat pūrvamāplavanaṃ pūrvamantradyotitasurāsādhanakaṃ tadevottaramantrābhyāmapi kartavyamityevamartham| ata eva madhvājyaśabdābhyāmapi suraiva lakṣaṇayocyate| surati cātra piṣṭaṃsaṃyuktamudakaṃ lakṣaṇayā paiṣṭīsurāsādṛśyāducyate, mukhyasurāyā, aspṛśyatvāt, anācārācca| vīti viviktavāci| viviktakartṛkaṃ pāṇigrāhakajñātikartṛkamidamāplavanamityarthaḥ| amumiti mantre ca patyuḥ parokṣavannirdeśādapyayamartho vijñāyate|

3.3.4.p2

adhyāhārātsiddhe ākhyātamiti yadapi vṛddhairanyadākhyātaṃ tadapi kartavyamiti| kiṃ tat?nāndīmukhaṃ kautukabandhanaṃ saṅkalpaḥ ityevamādi| evam prayogaḥ- vivāhadivasātpūrvedyuḥ pūrvāhṇe nāndīmukhaśrāddhaṃ kuryāt| yugmān brāhmaṇān prāṅmukhānudagagreṣu darmeṣūpaveśya nandīmukhebhyaḥ pitṛbhyassvāhā nāndīmukhebhyaḥ pitāmahebhyassvāhā nāndīmukhebhyaḥ prapitāmahebhyassvāheti laukike'gnau bhojanārthaṃ pakvena haviṣyeṇānneva carutantreṇa paricaraṇatantreṇa vā hutvā gandapuṣpadhūpadīpavāsobhiryathālābhaṃ yathāvibhāvamarcayitvā bhojayitvā ucchiṣṭasamīpa udagagreṣu darmeṣudadhibadarākṣatamiśrān piṇḍān dadyāt, homamantrairudagapavargān| svāhāsthānene tṛptirastviti vikāraḥ| etannāndīmukhaśrāddham| atra ślokaḥ-

3.3.4-2

puṃsīnāmānnacaulaupasnānapāṇigraheṣu ca|
agnyādheye tatā some daśasvabhyudayaṃ smṛtam|| iti|
kecinnāndīmukhaśrāddhamāgāminaśśrāddhasya pratyāmnāyamāhuḥ| svadhā'stviti piṇḍadāne mantrāntamāhuḥ| tataḥ patyurjñātayo vadhvā ssvāminamāgatya varaṇaṃ kuryuḥ-bhāradvājagotrāyaviṣiṇuśarmaṇe kāśyapagotrajāṃ śrīdevīdāṃ dharmaprajārtaṃ vṛṇīmaha itivadyathārotraṃ yathānāṃ varaṇaṃ kuryuḥ| dāsyāmīti prativacanam| tata āplavanaṃ ’kāma veda te’ityādibhirmantraiḥ svāhākārāntaiḥ piṣṭasaṃyuktenodakena patyurjñātayaśśithilīkṛtavastrāyā vadhvā upasthamāplāvayanti| pratimantramamumutyatra patināma bruyuḥ-viṣṇuśarmāṇamitivat| tataḥ puṇyāhavācanam| sarvakarmasu puṇyāhavācanamādau kartavyamityācāryā āhuḥ| nāndīmukhapuṇyāhavācane anitye, ācāryeṇāvacanāt| karaṇe'bhujadayaviśeṣaḥ| tato vadhvāssvāmī vadhūmaṅkamāropya bhāradvājagotrāya viṣṇuśarmaṇe kāśyapagotrajāṃ śrīdevīdāṃ tubhyamimāṃ prajāsahatvakarmabhyaḥ pratipādayāmītivat yathāgotraṃ yathānāmoktvā pāṇigrāhasya pāṇāvudakaṃ siñcet| tato brahmopaveśanāntam ||

3.3.5

tata āha--
brāhmaṇassahodakumbhaḥ prāvṛto vāgyato'greṇāgniṃ gatvodaṅmukhasthiṣṭhet ||

3.3.5-2

uttaravāsasā sakarṇaṃ prāvṛtaśirā udakapūrṇakumbhaṃ śirasā dhārayan udakpradeśāt pūrveṇāgniṃ gatvā brahmaṇaḥ purastādudagreṣu darbheṣu udaṅmukhasthiṣṭhet| ā mūrdhnyavasekādvāgyataḥ ||

3.3.6

snātāmahatenācchādya yā akṛntannityānīyamānāyāṃ pāṇigrāho japet somo'dadaditi ||

3.3.6.p1

pāṇigrāho vadhūdeśaṃ gatvā pūrvameva sahaśirasaṃ snātāṃ vadhūṃ navavastradvayena "yā akṛntan, paridhatta"ityābhyāṃ svayamevācchādya punaragnideśaṃ gatvā pradātrā taṃ deśaṃ vadhvāṃ prāpyamāṇāyāṃ tāṃ vokṣya patiḥ "somo'dadat"iti japet| ’yā akṛntan’ityadharavāsodānaṃ, ’paridhatta’ityuttarīyadānam| tataḥ ’pra

3.3.6-2

me patiyānaḥ’iti vadhūrjapet| ’prāsyāḥ patiyānaḥ’iti patirjapet, mantraliṅgāt ||

3.3.7

pāṇigrahasya dakṣiṇata upaveśayet ||

3.3.7-2

sannidhānātsiddhe pāṇigrahasyeti patyurevāsana upaveśanārtham| darbheṣūpaveśayet vadhūmānetā| tataḥ paristaraṇādiprapadāntaṃ kṛtvā ājyasaṃskārānantaramājyaṃ sruvamidhmaṃ śamīpalāśamiśraṃ salājaṃ ca śūrpamagneruttarato barhiṣi nidadhyāt| dṛṣatputraṃ cāgneḥ paścāt| dṛṣatputrodakumbhayoḥ pariṣecane bahirbhāvaḥ, ahavyatvāt ||

3.3.8

prapadajapānantaramāha--
anvārabdhāyāṃ sruveṇopaghātaṃ mahāvyāhṛtibhirājyaṃ juhuyāt ||

3.3.8-2

anusādṛśye, upaveśanavat| anvārabdhāyāṃ vadhvāṃ dakṣiṇena pāṇinā patyurdakṣiṇaṃ bāhuṃ, tasya sannidhānāt, spṛṣṭavatyāṃ vadhvāṃ barhiṣi nihitena sruveṇopahatyopahatya saṃskṛtamājyaṃ ’bhūssvāhā bhvassvāhā svassvāhā’iti pratimantramagnau juhuyāt patiḥ| sruvasyasvarūpamādhvaryave prasiddham| nanu upaghātamityavācyaṃ, arthasiddhatvāt| ājyamiti cāvācyaṃ ’ājyaṃ juhuyāddhaviṣo'nādeśe’iti vacanāt| juhuyaiditi cāvācyaṃ vākyaśeṣātsiddheḥ| idaṃ tarhi prayojanam-yatropaghātamiti vakṣyati, yatrājyaṃ pradhānadravyaṃ, yatra vā mantramanuktvā homaṃ vidhāsyati tatra tatra vyāhṛtibhiḥ juhuyāditi| ājyameva ca dravyaṃ paribhāṣitatvāt ||

3.3.9

samastābhiścaturthīm ||

3.3.9.p1

bhūrbhuvassvassvāheti mantraḥ| anvārabdhāyamiti vartate| ayaṃ homo nopaghātādisūciteṣvasti, samastābhiśceti

3.3.9-2

siddhe caturtāmiti tryakṣaranirdeśāt| triṣvapi vivāhahomeṣu ’caturthī syāt’iti adhikavacanāt caturthīṃ caturthīṃ juhuyāditi vīpsārtho gamyate nātiprasaṅgaḥ| sannidhiviśeṣācca tadvīpsāsiddhiḥ ||

3.3.10

evaṃ caulopanayanagodāneṣu ||

3.3.10-2

caturthīmātrātideśaḥ| nanu godānagrahaṇamanarthakaṃ ’godāne caulavat kalpaḥ’ityanenaiva siddhatvāt| na, tatra keśakḷptimātrasyātideśāt ||

3.3.11

agniretu prathama iti ṣaḍbhiśca pāṇigrahaṇe ||

3.3.11-2

caśabdo'nvārambhānukarṣaṇārthaḥ ||

3.3.12

nājyabhāgau na sviṣṭakṛdājyāhutuṣvanādeśe ||

3.3.12-2

upaghātādiśabdasūcitāsvājyāhutiṣu satīṣvājyabhāgau sviṣṭakṛcca na syuḥ| nājyabhāgasviṣṭakṛta iti vaktavye pṛthaggrahaṇaṃ yatra na sviṣṭakṛt tatrājyabhāgau na staḥ ityevamarthaṃ, yathā vāstuhome| sauviṣṭakṛtīmaṣṭamyeti paśāvādeśāttatra pratiṣedhābhāvārthamanādeśe ityuktam ||

3.3.13

sarvatropariṣṭanmahāvyāhṛtibhiḥ ||

3.3.13-2

sarvatreti vyāptyartham| pratikarma viśeṣavihitaṃ kṛtvā bhūssvāhā bhūvassvāhā svassvāhetyājyaṃ juhuyāt| prapadāntavatsveva prayuktājyalābhāt nātrānvārambhaḥ ||

3.3.14

prājāpatyayāca ||

3.3.14-2

’prajāpate na tvadetāni’iti prājāpatyayāṃ| caśabdassarvatrāpariṣṭādityasyānukarṣaṇārthaḥ ||

3.3.15

prāyaścittaṃ juhuyāt ||

3.3.15.p1

prājāpatyayeti vartate| yatrāntaritaviparyāsādau prāyaścittāpekṣā tatra prājāpatyayā sruveṇājyaṃ juhuyāt

3.3.15.p2

sandhānārthamiti sūtrārthaḥ| antarite antaritaṃ kṛtvā prāyaścittam| sannipatyopakārakāṅgāntarāye upakārye nivṛttaprayojane prāyaścittameva, nāntaritasya punaḥkaraṇam| padārthaviparyāse prāyaścittameva na kramārthaṃ punarāvṛttiḥ| ājyasaṃskārātpūrvaṃ cennimittaṃ syāt sskṛte ājye prāyaścittaṃ kuryāt| uttarakāle cennimittaṃ parijñānānantarameva| vākyaśeṣātsiddhe juhuyāditi agnayanugatādāvapyetadeva prāyaścittamityevamartham| itarathā prakṛtatvāt prapadāntavatsu karmasveva syāt| bahistantre tu ājyatantreṇa paricaraṇatantreṇa vā prāyaścittahomaḥ| tantramadhye tu tattattantramevopajīvati||

3.3.15.p3

mantraliṅgādapi sarvatraprāyaścittarthatā gamyata eva| ayaṃ mantrārthaḥ--he prajāpate| yānyetāni nimittāni prajātāni tāni tvatto'nyo na kaścidapi pratisamādhāne pari tā babhūva na padārthīkartuṃ samarthaḥ| ato yatsamādhānakāmā vayaṃ tubhyaṃ juhumaḥ tadasmākamastu| tatsamādhānācca rayīṇāṃ dhanatulyānāṃ ca puruṣārthānāṃ vayaṃ svāminaḥ bhūyāsmeti| svadravyatyāgalakṣaṇānāṃ karmaṇāṃ kālātyaye ’yatkusīdam’iti homaḥ prāyaścittaṃ mantraliṅgāt| prapadāntavatkarmalope ājyatantraṃ, itaratra paricaraṇatantram| ayaṃ mantrārthaḥ-yatkusīdaṃ ṛṇatulyamavaśyaṃ pradeyamapradattaṃ mayā iha janmani yena apradattena nidhinā nidhi tulyena yamasya sadane yatheṣṭa carāmi tatpradeyamidamevājyaṃ tatkāryakaraṃ he agne!jīvannevāhaṃ tubhyaṃ tatprati tatpradeyaṃ prati tatsamādhānāya dadāmītyarthaḥ | sarvatrāṅgabhreṣaṃ prayogasamāptyuttarakālaṃ yadi smaret tatra na punaḥ karaṇaṃ nāpi prāyaścittaṃ pradhānasambandhāyogāt, viguṇameva tadastu| pradhānabhreṣe tu sāṅgasya punarāvṛttiḥ| bahupradhānake tu bhraṣṭasyaiva pradhānasya sāṅgasya punarāvṛttiḥ nābhraṣṭasya| evamakaraṇe śāṭyāyaniproktaṃ prāyaścittaṃ prājāpatyayā yatkusīdamityanena sarvatra vikalpate| pūrvavattantrāniyamaḥ|

3.3.15.p4

anugate'gnāvagnyantarasaṃsarge rajasvalā| abhigamane divāmaithune kumārasya saṃskārākaraṇe mekhalā'dhāraṇe sandhyādilope ca śāṭyāyaniproktaṃ prāyaścittaṃ syāt| anugatādau doṣalaghutvagurutvāpekṣayā tantraniyamaḥ, yathā'lpakālavicchede paricaraṇatantraṃ bahukālavicchede ājyatantramiti|| bhūssvāhā| bhuvassvāhā| svassvāhā| pāhi no agna enase svāhā| pāhi no viśvavedase svāhā| yajñaṃ pāhi vibhāvaso svāhā| sarvaṃ pāhi śatakrato svāhā| pāhi no agna ekayā| pāhyuta dvitīyayā| pāhi gīrbhistisṛbhirūrjāṃ pate| pāhi catasṛbhirvaso svāhā| punarūrjā nivartasva punaragna iṣāyuṣā| punarnaḥ- pāhyaṃhasassvāhā| saha rayyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā| viśvapastryā viśvatasparisvāhā

3.3.15.p5

punaśca vyāhṛtbhirājyaṃ juhuyāt iti śāṭyāyatividhānam ||

3.3.15.p6

punarādhānanirmitte tu punarādhānameva kuryāt| agnerdvādaśāhavicchedaḥ, agneḥ svecchayā tyāgaḥ, jāyābhartroḥ pravāsaḥ, śvakākacaṇḍālarajasvalādisparśaḥ, samāropitasaminnāśa ityetāni punarādhānanimittāni| tasya vidhiḥ- haviṣyamannamekabhaktaṃ bhuktvā brahmacārivrataḥ aparedyurupavāsaṃ kurvan ’tapaścatecaśca’ityādi ’brahmaṇaḥ putrāya namaḥ ’ityevamantaṃ śatakṛtvo'ṣṭakṛtvaścāraṇye japitvā ’devakṛtasya’ityādi ’apsu dhautasya’ityataḥ prāk tathā japet| tataḥśvobhūte ’punarmā’ityetābhāyāṃ jalamavagāhya brahmaṇasyānūcānasyāgnimato gṛhāttadalābhe yathāsambhavaṃ śrautasmārtaparasya gṛhādagnimāhṛtya prapadāntaṃ kṛtvā vyāhṛtibhirhutvā bhūssvāheti trirjuhuyāt| tato bhuvassvāheti triḥ| tataḥ svassvāheti triḥ| tataśca pratimantraṃ dvādaśakṛtvaḥ| tataśca pratimantraṃ triṣkṛtvaḥ| tata utthāya namaskārāñjaliṃ kṛtvā ’agniṃ dūtaṃ, agnirmūrdhā, agnistigmena, agne rakṣāṇaḥ’iti caturrṛcaṃ japet| athopaviśya ’agna āyāhivītaye, agniṃ vo vṛdhantaṃ, namaste agna ojase, upa tvā'gne divedive’iti catusṛbhirājyaṃ juhuyāt| somaṃ rājānaṃ saiviṣṭakṛtaṃ ca| tata uparuṣṭādvomādi| nātra vadhvā'nvārambhaḥ, agnisaṃskāra tvāt| sarveṣāṃ prapadāntānāmante vāmadevyagānam tadṛgjapaśca| sāyaṃprātarhomānāmante yathāsaṅkhyaṃ gauṣūktāśvasūktagānam| agnidhāraṇāsambhave ’ayaṃ te yoniḥ’iti samitsamāropaṇaṃ ’yā te agne’ityātmasamāropaṇaṃ vā| ubhayatra laukikāgnau ’upāvaroha’ityavarohaṇam| idaṃ sarvaṃ punarādhānavidhāvuktam |

3.3.15.p7

divā haviṣyabhojanādi devakṛta japāntaṃ smṛtyuktābhyāṃ kṛcchracāndrāyaṇābhyāṃ vikalpate| evaṃ viniveśaḥ-akāmakṛte nimitte sandhānasambhave satyanupekṣāyāmidaṃ, upekṣāyāṃ tu kṛcchraḥ| kāmakṛte cāndrāyaṇam| atrāparaṃ mataṃ-kṛcchracāndrāyaṇe tretāgniviṣaye eva| gṛhyāgnināśe punarādhānavidhyuktameveti| gṛhyāgrerdvādaśāhaviccede punarādhānamityuktam| punarādhānavidhāvatraiva gṛhyasaṅgrahopadeśaḥ--

3.3.15-2

vicchinne'nugate sadyaḥ prājāpatyāntapañcakam |
dvādaśāhātipattau cet idhmapāhiprakīrtitaḥ ||
prāktataśśuddhapāhi syāt arvāṅmāsātparaṃ na tu |
māsādūrdhvaṃ yathāśāstraṃ punarādhānamiṣyate ||
asyārthaḥ- gṛhyāgnyanugatau māsādūrdhvaṃ punarādhānaṃ, tataḥ prāk dvādaśāhādūrdhvaṃ ājyatantreṇa pāhitrayodaśahomaḥ | tataḥ prāk sa eva paricaraṇatantreṇeti | ājyatantrāṇāṃ prakṛtirvivāhaḥ | paricaraṇatantrāṇāṃ aupāsanahomaḥ| carutantrāṇāṃ darśapūrṇamāsau | paśutantrāṇāṃ aṣṭakāpaśuḥ | ājyatantre varaṇasyāpravṛttiḥ tasya pradānārthatvāt | arthalopāt āplavanasyāti ’samānayāmum’iti mantraliṅgāt bhartṛsambandhārthatvādapravṛttiḥ |lekhācaturthīhomayorapi na punarāplavanam | kṛtasyaiva sakalavivāhaśeṣatvāt | homatrayātmako vivāhaḥ | varaṇavadudakasecanam | udakumbhasya mūrdhnyavasekārthatvādapravṛttiḥ ’snātāmahatenācchādya’ityasya | puṃsavanādau punaḥ pratiprasavādapravṛttiḥ | ’somo'dadat’ityasya ca vadhūdānaprakāśanārthatvāt ’prame patiyāna’ityasya ca bhartṛsambhandhārthamārgakḷptiparatvādapravṛttiḥ |lekhācaturthīhomayorapi na punaḥ kriyā homatrayātmakasya mārgasyaikatvāt | dṛṣatputrasya cākramaṇārthatvādapravṛttiḥ | śūrpalājānāṃ ca lājahomārthatvānna nidhānam | ājyatantreṣvanvārambhastu saṃskārakarmasu saṃskāryeṇa kartavya eva saṃskārārthatvāt nānyeṣu | homānāmapravṛttiḥ upariṣṭāddhomān varjayitvā pradhānatvāt | bhavatu vā vyāhṛtihomānāmaṅgatva tathā'pi darśapūrṇamāsayorapyetatprakṛtitvāt sarveṣu prāptānāmupaghātādisūcanam | ’evaṃ caulopanayanagodāneṣu’iti ca niyamārthaṃ bhaviṣyati | ’prayogamadhye nājyabhāgau’ityādessarvārthasya vidhānasyetatprayojanam, kathaṃ nāmaitat prāguktānāmevetikartavyatātvena pradeśāntare pravṛttiḥ na parastāvadvakṣyamāṇānāṃ ’hutvopottiṣṭhate’ityevamādīnāmapi | prakṛtamanusarāmaḥ ||

3.3.16

hutvopottiṣṭhataḥ ||

3.3.16.p1

vyāhṛtibhirhutvā upaśliṣṭau jāyāpatī sahottiṣṭhato vadhvā dakṣiṇaṃ pāṇiṃ dakṣiṇena pāṇinā gṛhṇan

3.3.16-2

paturuttiṣṭhet tasyāḥ asvātantryāt | hutveti samānakartṛkatvaṃ home'pyupaśleṣārtham |
ato'nvārabdhāyāmeva homaḥ na ca pūrvavadatrānvārambhaḥ patipāṇerhome vyāpṛtatvāt ||

3.3.17

anupṛṣṭhaṃ gatvā dakṣiṇato'vasthāya vadhvañjaliṃ gṛhṇīyāt ||

3.3.17.p1

anu sādṛśye | utthānavatpāṇīṃ gṛhṇanneva tasyāḥ pṛṣṭhadeśena gatvā dakṣiṇato darbheṣu sthitvā tasyāḥ ākośamañjalimubhābhyāṃ hastābhyāmupādadyāt svīkuryāt ||

3.3.18

pūrvā mātā śamīpalāśamiśrān lājāñchūrpe kṛtvā ||

3.3.18-2

paścādudvāhavacanāt, vadhūgṛhaṃ gatvā vivāha iti vadhūmātussannidhānāt, sā pūrvameva lājān svayamutpādya śamyā palāśena vā saṃsṛṣṭān śamīparṇamiśrān vā tān barhiṣi śūrpe nidhāya tiṣṭhati | tadānīṃ śūrpeṇādāyāgneḥ purastādvadhūmātā tiṣṭhet | evaṃ sūtrayojanā-lājān kṛtvā śūrpe nihitāñchamīpalāśamiśrānādāya pūrvā pūrvadiksambandhinī vadhūmātā tiṣṭhediti ||

3.3.19

paścādagnerdṛṣatputramākramayedvadhūṃ dakṣiṇena prapadena imamaśmānamiti ||

3.3.19-2

paścādagneḥ sthitaṃ taṃ dṛṣatputraṃ savyena pāṇinā añjaliṃ gṛhṇanneva dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇamūruṃ gṛhītvotkṣipyāṅguli (añjali) mūlena svayaṃ mantramuktvā''kramayet | sannidhānātsiddhe dakṣiṇeneti prāgudīcomutkramayedityatrāpi dakṣiṇaniyamārtham ||

3.3.20

sakṛdgṛhītamañjaliṃ lājānāṃ vadhvañjalāvāvapet bhrātā ||

3.3.20-2

vadhūbhrātā, vadhvañjalāviti vadhvāssannidhānāt | śamīpalāśamiśrāṇāmañjalim ||

3.3.21

suhṛdvā kaścit ||

3.3.21-2

bhrātiralābhe vadhvā hitaiṣī kaścitpuruṣaḥ āvapet | suhṛdveti siddhe kaściditi purūṣaniyamārtham ||

3.3.22

taṃ sā'gnau juhuyādavicchidyāñjaliṃ iyaṃ nārīti ||

3.3.22-2

prakṛtatvātsiddhe tamiti tameva lājāñjaliṃ juhuyāt upastaraṇābhidhāraṇe na kuryādityevamarthaṃ , anyathā hi homadravye darśanāt śaṅkā syāt | seti mā vadhūḥ juhuyādeva na mantraṃ brūyāt patireva mantraṃ brūyādityevamartham | agnāviti prabhūt'gnāvityevamartham | pāṇyoravicchedaṃ kurvatī vadhūraṅgulyagreṇa juhuyāt | dṛṣatputrākramaṇādūrdhvaṃmañjaliṃ gṛhṇīyādeva patiḥ ||

3.3.23

aryamaṇaṃ pūṣaṇamityuttarayoḥ ||

3.3.23-2

uttarayorlājahomayorimau mantrau ||

3.3.24

hute tenaiva gatvā pradakṣiṇamagniṃ pariṇayet kanyalā pitṛbhya iti ||

3.3.24-2

iyaṃ nārīti hute yenaiva prakāreṇa dakṣiṇato gatastenaiva prakāreṇa pāṇiṃ gṛhṇannanupṛṣṭhamuttarato gatvā pāṇiṃ gṛhṇanneva agniṃ pradakṣiṇīkurvan vadhūmanugamayet | ājyasruvaśūrpadṛṣatputrāṇāṃ pradakṣiṇe'ntarbhāvaḥ | mātṛbrahmodakumbhakānāṃ (brahmoda kumbhayoraudakasya) barhirbhāvaḥ | patirmantraṃ brūyāt ||

3.3.25

avasthānaprabhṛtyevaṃ triḥ ||

3.3.25-2

madhyamāyāmāvṛttau aryamaṇamiti lājahomamantraḥ | uttamāyāṃ pūṣaṇamiti | itaratsamānam ||

3.3.26

śūrpeṃ śiṣṭānagrāvopya prāgudīcīmutkramayet ekamiṣa iti ||

3.3.26.p1

prakṛtatvātsiddhe'gnāvityagnau yatkṛtyaṃ tatsarvaṃ tatraiva samāpanīyam | prāgudīcīmutkramayodityasya ca gamanopakramatvāt na pratyāvṛtya samāptiriti kecit |

3.3.26.p2

tadayuktam-agnāvityanukte'pyanyatrapyahomatvāllājaprakṣepaprasaṅgāt ’apareṇāgnimaudakaḥ’

3.3.26-2

itivacanādagnyarthamavaśyaṃbhāvitvācca pratyāgamanasya ca lyapā kramasya dyotitatvāt | utkramaṇaṃ dṛṣatputrākramaṇavat pratimantram | sapta padāni | sakhī saptapadīti vadhūmīkṣamāṇo japet, mantraliṅgāt ||

3.3.27

īkṣakāvekṣaṇarathārohaṇadurgānumantraṇānyabhirūpābhiḥ ||

3.3.27.p1

vadhūṃ draṣṭumāgatāḥ sumaṅgalīstriyo vīkṣamāṇaḥ- ’sumaṅgalīḥ’iti japet | ’sukiṃśukam’iti vadhūṃ rathamārohayet | adhvanibhayasthāne ’mā vidan’iti japet | sumaṅgalīrityasyānāgatābhyāṃ saha nirdeśaḥ tatsāmyārtham, yathā mahatyadhvani rathārohaṇabahutve bhayasthānabahutve ca tayorāvṛttiḥ dṛṣṭārthatvāt tathā'syāpi

3.3.27-2

stryāgamanāvṛttāvāvivāhasamāpterāvṛttiriti ||

3.3.28

īkṣakāvekṣaṇānantaramāha-
apareṇāgnimaudako gatvā pāṇigrāhaṃ mūrdhanyavasiñcet ||

3.3.28-2

brahmāgnyorantareṇa gatvā ||

3.3.29

vadhūṃ ca ||

3.3.29-2

krameṇāvasekaḥ ||

3.3.30

samañjantvityavasiktaḥ ||

3.3.30-2

japet patiḥ ||

3.3.31

dakṣiṇaṃ pāṇiṃ sāṅguṣṭhaṃ gṛhṇīyāt gṛhṇāmi te iti ṣaḍbhiḥ ||

3.3.31-2

uttarottareṇa mantreṇottarottaramabhipīḍanam | atha pradakṣiṇamagniṃ pratyāgamya upariṣṭāddhomādi vāmadevyagānāntaṃ kuryāt yatā darśapūrṇamāsayorvakṣyate | nātrānvārambhaḥ ||

3.3.31-2.p1

iti rarudraskandakṛtāyāṃ khādiragṛhyavṛttau prathamasya tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ

Linked texts (1)