Pramāṇa · Search · About · API

Paraskaragrihyasutra 23.4

Pāraskaragṛhyasūtrabhāṣya (Harihara) 23.4

Language
Sanskrit

23.4.1

(atra samidādhānam) atra sāvitrīpradānottarakāle samidhām ādhānaṃ prakṣepaḥ brahmacāriṇo bhavati | atrāgnāviti bhāṣyakāraḥ atrāvasarasya pāṭhādeva siddheḥ (pāṇinā'gniṃ parisamūhati) pāṇinā dakṣiṇahastena agniṃ prakṛtahomādhikaraṇaṃ parisamūhati saṃdhukṣayati īṃdhanaprakṣepeṇa vakṣyamāṇaiḥ paṃcabhirmaṃtraiḥ | yathā (agne suśravaḥ suśravasammā kuru, yathā tvamagne suśravaḥ suśravā asi, evaṃ mā m̐ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru, yathā tvamagne devānāṃ yajñasya nidhipā asi, evamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya nidhipo bhūyāsam ) kecitparisamūhane trīnmaṃtrānmamyaṃte tadyathā | agne suśrava ityārabhya suśravasaṃ mā kuru ityekaṃ, yathā tvamagne ityārabhya sauśravasaṃ kuru ityevaṃ dvitīyam, yathā tvamagne devānāmityādi bhūyāsamityaṃtaṃ tṛtīyamiti | ( pradakṣiṇamagniṃ paryukṣya shift+otthāya samidhamādhātyagnaye samidhamiti ) tataḥ pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā agniṃ paryukṣya dakṣiṇahastagṛhītenodakena pariṣicya utthāya ūrdhvībhūya prāṅmukhastiṣṭhan samidhaṃ samidhyate dīpyate agniranayeti samit tāṃ samidham ādadhāti prakṣipati | samillakṣaṇaṃ chaṃdogapariśiṣṭe-“ nāṃguṣṭhādadhikā kāryā samitsthūlatayā kvacit | na viyuktā tvacā caiva na sakīṭā na pāṭitā || prādeśānnādhikā nyūnā na tathā syādviśākhikā | na saparṇā ca nirvīryā na homeṣu vijānatā || ” brahmapurāṇe-“ pālāśaśvatthanyagrodhaplakṣavaiṃkaṃkatodbhavāḥ | aśvatthoduṃbarau bilvaścaṃdanaḥ saralastathā || śālaśca devadāruśca khadiraśceti yājñikāḥ ||” marīciḥ-“viśīrṇā vidalā hrasvā vakrāḥ sasuṣirāḥ kṛśāḥ |

23.4.2

dīrghāḥ sthūlā ghuṇairjuṣṭāḥ karmasiddhivināṃśikāḥ ||” asya pūrvaślokaḥ-“ prāgagrāḥ samidho deyāstāśca kāmyeṣvapāṭitāḥ | kāmyeṣu ca savalkārdrā viparītā jighāṃsataḥ || ” iti | kena maṃtreṇa | agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase yathā tvamagne samidhā samiddhyasa evamahamāyuṣā medhayā varcasā prajayā paśubhirbrahmavarcasena samiṃdhe jīvaputro mamācāryo medhāvyahamasānyanirākariṣṇuryaśasvī tejasvī brahmavarcasyannādo bhūyāsa svāhetyanena maṃtreṇa ( evaṃ dvitīyāṃ tathā tṛtīyāmeṣā ta iti vā samuccayo vā ) evamanenaiva maṃtreṇa dvitīyāṃ samidhamādadhāti tathā tenaiva maṃtreṇa tṛtīyām | maṃtravikalpamāha eṣā te agne samidityādinā ā ca pyāsiṣīmahītyantena vā maṃtreṇa | athavā agnaye samidhamityeṣā ta iti dvayormaṃtrayoḥ samidādhāne samuccayaḥ aikyaṃ tataśca maṃtradvayāṃte samitprakṣepaḥ iti trayo maṃtravikalpāḥ | ( pūrvavatparisamūhanaparyukṣaṇe ) pūrvavat agne suśrava ityādibhiḥ paṃcabhimaṃtraiḥ parisamūhanaṃ 'paryukṣaṇamapi pūrvavatkuryāt | ( pāṇī pratapya mukhaṃ vimṛṣṭe tanūpā agne'si tanvamme pāhyāyurdā agne'syāyumme dehi varcodā agne'si varco me dehi | agne yanme tanvā ūnaṃ tanma āpṛṇa | medhāmme devaḥ savitā medhāṃ devī sarasvatī | medhāmāśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajāviti ) pāṇī hastau pratapya tūṣṇīm agnau tāpayitvā tanūpā agne'sītyādibhiḥ saptabhirmantraiḥ pratimaṃtraṃ pāṇibhyāṃ mukhaṃ vimṛṣṭe lalāṭādi cibukāṃtaṃ proñchati | tatra medhāṃ me devaḥ savitā medhāṃ devī sarasvatī | anayorādadhātvityadhyāhāraḥ | atra śiṣṭācāraprāptāḥ kecitpadārthā likhyaṃte |

23.4.3

tatra ( aṃgānyālabhya japatyaṅgāni ca ma āpyāyaṃtāṃ vāk prāṇaścakṣuḥ śrotraṃ yaśo balamiti ) aṅgāni ca ma ityanena maṃtreṇa śiraḥprabhṛtīni pādāṃtāni aṃgānyālabheta | evaṃ vāk ityanena mukhaṃ prāṇa ityanena nāsike cakṣurityanena cakṣuṣī yugapat | śrotramityanena śravaṇe, yaśo balamityasya pāṭhamātram | (tryāyuṣāṇi karoti bhasmanā lalāṭe grīvāyāṃ dakṣiṇe'ṃse hṛdi ca tryāyuṣamiti pratimaṃtraṃ ) tryāyuṣamityetaiścaturbhirmaṃtrapādaiḥ anāmikāgṛhītena bhasmanā lalāṭagrīvādakṣiṇāṃsahṛdayeṣu pratipādaṃ tryāyuṣāṇi tilakāni kurute | atra tryāyuṣakaraṇaṃ sūtrakārānuktamapi prasiddhatvāt śiṣṭaparaṃparācaritatvāt kriyate | tato brahmacārī saṃdhvāmupāsyāgnikāryaṃ kṛtvā guruṣūpasaṃgrahaṇaṃ vṛddhatareṣvabhivādanaṃ vṛddheṣu namaskāraṃ kuryātparyāyeṇa | atra smṛtyaṃtaroktamabhivādanaṃ likhyate | " tato'bhivādayed vṛddhānasāvahamiti bruvan ” iti yājñavalkyādismṛtipraṇītasyābhivādanasya prayogaḥ yathā-upasaṃgrahaṇaṃ nāma amukagotro'mukāmuketyetāvatpravaraḥ amukaśarmmā'haṃ bho 3 śrīhariharaśarman tvāmabhivādaye ityuktvā karṇau spṛṣṭvā dakṣiṇottarapāṇibhyāṃ dakṣiṇapāṇinā gurordakṣiṇaṃ pādaṃ savyena savyaṃ gṛhītvā śiro'vanamanam | abhivādane pādagrahaṇaṃ nāsti pādasparśanaṃ kāryam | āyuṣmān bhava saumyeti pratyabhivādaḥ | āyuṣmān bhava saumyāmuka 3 iti plutāntamuktvā amukaśarman iti pratyabhivādaḥ kāryaḥ | atra guravo mātā stanyadātrī ca pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ mātāmahaścānnadātā bhayatrātā''cāryaścopanetā ca maṃtravidyopadeṣṭā ca teṣāṃ patnyaścopasaṃgrāhyāḥ |

23.4.4

etena samāvṛttena ca bāle samavayaske vā'dhyāpake guruvaccaret | mātulāśca pitṛvyāśca śvaśurāśca yavīyāṃso'pi pratyutthāyābhivādyāḥ | upādhyāyā ṛtvijo jyeṣṭhabhrātaraśca sarveṣāṃ patnyaścaivaṃ mātṛṣvasā pitṛṣvasā savarṇā bhrātṛbhāryā ca nityamabhivādyāḥ | “vi - proṣya tūpasaṃgrāhyā jātisaṃbaṃdhiyoṣitaḥ | viproṣya vipraṃ kuśalaṃ pṛcchennṛpamanāmayam || vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva ca | na vācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi sarvvathā || pūjyaistamabhibhāṣeta bho bhavan karmanāmabhiḥ | parapatnīmasaṃbandhāṃ bhaginī ceti bhāṣayet || " trivarṣapūrvvaḥ śrotriyo'bhivādyaḥ atrivarṣāḥ saṃbaṃdhinaśca svalpenāpi svayonijaḥ anye ca jñānavṛddhāḥ sadācārāścābhivādyāḥ | " udakyāṃ sūtikāṃ nārīṃ bhartṛghnīṃ garbhapātinīm | pāṣaṃḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ mahāpātakinaṃ śaṭham || nāstikaṃ kitavaṃ stenaṃ kṛtaghnaṃ nābhivādayet | mattaṃ pramattamunmattaṃ dhāvaṃtamaśuciṃ naram || vamaṃtaṃ jṛṃbhamāṇaṃ ca kurvvataṃ daṃtadhāvanam | abhyaktaṃ śirasi snānaṃ kurvvataṃ nābhivādayet ||” iti śātātapaḥ | bṛhraspatistu “ japayajñajalasthaṃ ca samitpuṣpakuśāṃstilān | udapātrārghyabhaikṣānnaṃ vahaṃtaṃ nābhivādayet || abhivādya dvijaścaitānahorātreṇa śudhyati || " kṣatravaiśyābhivādane viprasyaivaṃ, śūdrābhivādane tu trirātraṃ kāryaṃ “cāṃḍālādiṣu ( rajakādiṣu ) cāṃdraṃ syāditi saṃgrahakṛtasmṛtam " | jamadagniḥ-" devatāpratimāṃ dṛṣṭvā yatiṃ caiva tridaṃḍinam | namaskāraṃ na kuryyāccedupavāsena śudhyati || sarvve vāpi namaskāryāḥ sarvvāvasthāsu sarvvadā | abhivāde namaskāre tathā pratyābhivādane |

23.4.5

āśīrvvācyā namaskāryairyasyastu punarnamet || striyo namasyā vṛddhāśca vayasā patyureva tāḥ || ” iti || iti śrīhariharakṛte pāraskaragṛhyasūtrabhāṣye dvitīyakāṃḍe caturthī kaṃḍikā | yajñopavītaṃ paramamiti maṃtreṇa dhārayet | sūtraṃ salomakaṃ cetsyāttataḥ kṛtvā vilomakam |

Linked texts (2)