Pramāṇa · Search · About · API

Vaikhanasasmartasutra 1.1

Vaikhānasasmārtasūtra 1.1

Language
Sanskrit

1.1.1

atha niṣekādisaṃskārānvyākhyāsyāmaḥ \ ṛtusaṃgamanagarbhādhānapuṃsavanasīmantaviṣṇubalijātakarmotthānanāmakaraṇānnaprāśanapravāsāgamanapiṇḍavardhanattauḍakopanayanapārāyaṇavratabandhavisargopākarmasamāvartanapāṇigrahaṇānītyaṣṭādaśa saṃskārāḥ śārīrāḥ yajñāśca dvāviṃśat brahmayajño devayajñaḥ pitṛyajño bhūtayajño manuṣyayajñaśceti pañcānāmaharaharanuṣṭhānaṃ sthālīpāka āgrayaṇamaṣṭakā piṇḍapitṛyajño māsiśrāddhaṃ caitryāśvayujīti sapta pākayajñāḥ agnyādheyamagnihotraṃ darśapūrṇamāsāvāgrayaṇeṣṭiścāturmāsyo nirūḍhapaśubandhaḥ sautrāmaṇīti sapta haviryajñāḥ agniṣṭomo 'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyo 'tirātro 'ptoryāma iti sapta somayajñā ityete catvāriṃśadbhavanti niṣekādā jātakātsaṃskṛtāyāṃ brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjātamātraḥ putramātra upanītaḥ sāvitryadhyayanādbrāhmaṇo vedamadhītya śārirairā pāṇigrahaṇātsaṃskṛtaḥ pākayajñairapi yajanśrotriyaḥ svādhyāyapara āhitāgnirhaviryajñairapyanūttānaḥ somayajñairapi bhrūṇaḥ saṃskārairetairupeto niyamayamābhyāmṛṣikalpaḥ sāṅgacaturvedatapoyogādṛṣiḥ nārāyaṇaparāyaṇo nirdvandvo muniriti saṃskāraviśeṣātpūrvātpūrvātparovarīvāniti vijñāyate \1\

1.1.2

atha cāturāśramiṇāṃ svānavidhirabhiṣekadivyavāyavyāgneyagurvanujñā iti pañcadhā bhavati nadītaṭākakūpānāmalābhe pūrvasyottaramupatiṣṭhate prāṅmukha udaṅmukho vākramya jalasthaleṣvāsīnaḥ pāṇipādāvā maṇibandhajānuto dakṣiṇādi pratyekaṃ prakṣālyākenāvastrāvamavicchinnamadrutamaśabdamabahirjānuhṛdayaṃgamamudakaṃ gokarṇavatpāṇiṃ kṛtvā brāhmeṇa tīrthena trirācamya dviraṅguṣṭhamūlenāsyaṃ parimārṣṭyaṅguṣṭhasyāgniḥ pradeśinyā vāyurmadhyamasya prajāpatiranāmikāyāḥ sūryaḥ kaniṣṭhikasyendra ityadhidevatā bhavantyaṅguṣṭhamadhyamābhyāṃ sarvatīrthairvā mukhaṃ mārṣṭyaṅguṣṭhānāmikābhyāṃ cakṣuṣī aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ nāsikāmaṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ śrotre bhujau tābhyāmaṅguṣṭhena vā hṛdayamaṅgulibhirnābhiṃ cāṅguṣṭhena pratyaṅgamapaśca spṛṣṭvā jaṅghayorvāme pāṇāvapyabhyukṣya sarvābhirmūrdhānaṃ spṛśatīndro 'hamubhyābhyāmiti karāvāpaḥ pādāvasminkula iti pādau ca tathā prakṣālyāpaḥ punantviti punastathācāmati ṛgvedaḥ prīṇātu yajurvedaḥ prīṇātu sāmavedaḥ prīṇātviti trirapaḥ pītvātharvavedaḥ prīṇātvitihāsavedaḥ prīṇātu candramāḥ prīṇātviti tridhā mukhaṃ mārṣṭi maheśvaraḥ prīṇātviti mūrdhānamādityaḥ prīṇātu somaḥ prīṇātviti cakṣuṣī diśaḥ prīṇantviti śrotre vāyuḥ prīṇātviti nāsikāmindraḥ prīṇātviti bhujau viṣṇuḥ prīṇātviti hṛdayamagniḥ prīṇātviti nābhiṃ spṛśatītyeke \2\

1.1.3

athāpo namaskṛtyāvagāhya yāvadamanaśśaṅkamadbhirmṛdā ca gātraśuddhiṃ kṛtvā vastramā daśātsūditamiti nenekti gāyatryā prāgagrikamudagagrikaṃ vāstṛṇāti śuṣke tayaiva gṛhṇīyādidamāpaḥ pravahatetyabhigamya hiraṇyaśṛṅgamiti jalaṃ praṇamya samṛdodakenāpaḥ punātvityabhyukṣyedamāpaḥ śivā ityapo vigāhya susvātīdaṃ brahma punīmaha iti pavitraṃ gṛhītvā brahma punātvityaṅgulyāṃ nikṣipya śatadhāramiti jalaṃ gṛhītvā payasvatīroṣadhaya ityācamya bhūragnaya ityupasthānamādityasya citpatiriti tribhiranāmikopāntābhyāṃ samṛdodakena triḥ pradakṣiṇamāvartya śiro mārṣṭyāpohiraṇyapavamānaiḥ prokṣayatyudvayamityādinādityamupasthāya mahāvyāhṛtyā jalamabhimantrya karṇāvapidhāyābhimukhamādityārdhaṃ nimajjya ṛtaṃ ca satyaṃ ca yāsu gandhā iti trirāvartayannaghamarṣaṇaṃ karoti tato mandaṃ niḥśvasya dhautaṃ paridhāyānupamṛjya vāsaḥ prātaḥ sūryaścetyādinācamyāpohiṣṭhādibhirṛgbhistisṛbhiḥ prokṣya gāyatryāpo 'bhimantryādityābhimukhaṃ vikṣipya pradakṣiṇaṃ karoti prāṇāyāmamekāvaraṃ kṛtvāṣṭāvarāṃ sāvitrīmabhyasya mitrasyetyādibhirṛgbhistisṛbhistiṣṭhansandhyāmupāsīta madhyāhna āpaḥ punantvityācamya tathā prokṣyodvayamityādibhiryajurbhistiṣṭhannādityamupasthāya tathā karoti sāyamagniścetyādinācamya tathā prokṣya yacciddhītyādibhiḥ sāmabhirupāsyāsīnastathā karotyuditārkāṃ paścimārkāmiti ca sandhye yathādiśaṃ tannāmādinā digdevatāḥ pit.ṝnsāpasavyaṃ brahmāṇaṃ codaṅmukho nārāyaṇādīnnamo 'ntenopatiṣṭheta \3\

1.1.4

athācamya kaurukṣetramiti jalaṃ namaskṛtya mahāvyāhṛtyā jalamabhimantrya hastena talatīrthakrameṇa kūpyābhyaḥ svāhetyādibhistarpayati bhūpatiṃ tarpayāmi bhuvanapatiṃ tarpayāmi bhūtānāṃ patiṃ tarpayāmi prajāpatiṃ tarpayāmi brahmāṇaṃ tarpayāmi nārāyaṇaṃ tarpayāmi mahādevaṃ tarpayāmi skandaṃ tarpayāmi vināyakaṃ tarpayāmi yathādiśaṃ tannāmādinā digdevatāstarpayatīndraṃ tarpayāmi yamaṃ tarpayāmi varuṇaṃ tarpayāmi kuberaṃ tarpayāmyagniṃ tarpayāmi nirṛtiṃ tarpayāmi vāyuṃ tarpayāmīśānaṃ tarpayāmyādityaṃ tarpayāmi somaṃ tarpayāmyaṅgārakaṃ tarpayāmi budhaṃ tarpayāmi bṛhaspatiṃ tarpayāmi śukraṃ tarpayāmi śanaiścaraṃ tarpayāmi rāhuṃ tarpayāmi ketuṃ tarpayāmi grahām̐starpayāmi nakṣatrāṇi tarpayāmi tārām̐starpayāmi viśvāndevām̐starpayāmi sarvāśca devatāstarpayāmi vedām̐starpayāmi yajñām̐starpayāmi chandām̐si tarpayāmi svagotrādisaptarṣīṃstarpayati viśvāmitraṃ tarpayāmi jamadagniṃ tarpayāmi bharadvājaṃ tarpayāmi gautamaṃ tarpayāmyatriṃ tarpayāmi vasiṣṭhaṃ tarpayāmi kaśyapaṃ tarpayāmi bhṛguṃ prācīnāvītī pitryāṇi karoti ūrmyodakānta iti pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahebhyo jñātivargebhyaḥ pitṛpatnībhyaḥ pitāmahapatnībhyaḥ prapitāmahapatnībhyo jñātivargapatnībhyaḥ svadhā namastarpayāmīti tarpayati atha nivītī bhaumām̐starpayāmi bhaumadivyām̐starpayāmi nāgām̐starpayāmi nāgadivyām̐starpayāmi yāvanto jalārthinastāvantaḥ pratigṛhṇantvityapo visṛjyācamya brahmayajñaṃ karoti śuddhe deśe barhiraāstīrya brāhmamāsanamāsthāya pavitrapāṇirbrahmāñjaliṃ kṛtvā prāṅmukhaḥ sāvitrīpūrva nityamiṣe tvorje tvetyādi yathākāmaṃ naimittikamṛtaṃ ca satyaṃ ca devakṛtasya yanme garbhe taratsa mandī vasoḥ pavitraṃ jātavedase viṣṇornu kaṃ sahasraśīrṣaikākṣaramā tvāhārṣaṃ tvamagne pavasvādīnsvādhāyamadhīyīta saurībhirṛgbhiryathākāmamādityaṃ copatiṣṭheta \4\

1.1.5

aśakto nityaṃ pādau prakṣālyācamya ato devādi vaiṣṇava japtvā divyaṃ vāyavyamāgneyaṃ mantrasnānaṃ vā kṛtvā pūrvavadācamanādīni kuryāddivaścyutairgāṅgeyairādhāvaiḥ sātapairvarṣairvāsecanaṃ divyaṃ gavāṃ pādodgatairvāyunītaiḥ pāṃsubhiḥ sparśanaṃ vāyavyaṃ bhasmanā śuddhena sarvāṅgamālepanamāgneyamāpo hi ṣṭheti mantreṇāgneyena tīrthenābhyukṣaṇaṃ mantrasnānaṃ dakṣiṇapāṇermadhyatalamāgneyaṃ tīrthaṃ kaniṣṭhāṅgulimūlaṃ daivaṃ sarvāṅgulimūlāgramārṣaṃ pradeśinyaṅguṣṭhayormadhyaṃ paitṛkamaṅguṣṭhasya mūlaṃ brāhmaṃ daivena tīrthenopavītī daivikaṃ kāryamārṣeṇārṣaṃ paitṛkeṇa pitryaṃ sarvaṃ brāhmeṇa brahmatarpaṇamācamanamāgneyena tīrthenābhyukṣaṇaṃ karoti dakṣiṇahastamuddhatyopavītaṃ dhārayedupavītī vāmamuddhṛtya prācīnāvītī kaṇṭhasakte nivītī bhavati snātvā puṇye 'hani saṃskārahomaṃ juhuyāditi vijñāyate \5\

1.1.6

atha puṇyāhaṃ pañcāvarāñchrotriyānāhūyābhipūjayatyācāryaḥ karakaṃ dhārāsvityadbhirāpūryedamāpaḥ śivā ityapo 'bhimantrya puṣpādyaiḥ sarvatīrthajalamityabhyarcya prativācakān prāṅmukhānudaṅmukhātvā sthāpayitvodaṅmukhaḥ supuṇyāhaṃ karomīti ruṃkalpya svasti suprokṣitamastviti sthānaṃ prokṣya prajāpatiḥ priyatāmityuktvā taiḥ priyatāmiti vācayati śāmyantu ghorāṇītyuttarāntaṃ trirapaḥ srāvayati ato devā ityagraṃ daivike saṃ tvā siñcāmītyagraṃ sūtake śucī vo havyetyagraṃ pretake draviṇodāḥ savitā navo navo vidyucchataṃ jīvāṣṭau devā hiraṇyarūpa ṛdhyāma stomamāhārṣaṃ tvāryamaṇaṃ somam̐ rājānamindrāvaruṇā śriye jāto yā guṅguryastvā hṛdā yasmai tvaṃ narya prajāṃ sutrāmāṇaṃ śatāyudhāya dakṣiṇāvatāṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śataminnvaditirdyaurityṛtvijaḥ sarve vadeyuḥ \6\

1.1.7

devā ṛṣayaḥ pitaro grahā devya ṛṣipatnyaḥ pitṛpatnyo vedā yajñāśca sarvādyāḥ priyantāmantaḥ prativacanaṃ puṇyāhaṃ śivamāyuṣyamarogyamavighnamacalamaiśvaryaṃ yatpāpaṃ tatpratihataṃ yacchreyaḥ śivaṃ karma śivaḥ pakṣa ityastvantāstathāntaḥ prativacanaṃ śivā ṛtavaḥ santu śivāni nakṣatrāṇi bhavantu sarvakarmasamṛddhirastu sarvadhanadhānyasaṃpūrṇamastvityekaikamuktavantaḥ prativacanaṃ yatpuṇyaṃ svasti na ṛdhyāsmeti pūrvoktāmitare 'nuvadanti yajamānasya nakṣatranāmādi gotranāma sutāntaṃ mātṛgotranāmāntātparaṃ śarmāntaṃ nāma praṇavādi bhavanto bruvantu puṇyāhaṃ svastyṛddhyantaṃ pratyekaṃ tridhā tridhā yathāvibhaktivācitamanuvācayeyuḥ āpohiraṇyapavamānaiḥ prokṣayati puṇyāhe kṛte tadahaḥ puṇyaṃ bhavatyādāvante vā puṇyāhena sarvāḥ kriyāḥ puṇyāḥ paripūrṇā bhavanti svāṃkṛto 'sīti dakṣiṇākālamuktavatsu ghṛtātparītyadbhiryathāśakti dakṣiṇāṃ hastena dakṣiṇena dadāti tvamagne yajñānām̐ hoteti tadādadīranyatra dakṣiṇādānādāne tatraivaṃ syāditi vijñāyate \7\

1.1.8

athāgnyāyatanaṃ prākpravaṇe vottarapravaṇe vā śuddhe deśe gomayenopalipte śuddhābhiḥ sikatābhiḥ prākpaścimaṃ dakṣiṇottaraṃ ca dvātriṃśadaṅgulyāyataṃ dvyaṅgulonnataṃ yathālābhonnataṃ vā sthaṇḍilamagnyāyatanaṃ bhavati paristaraṇabarhiṣaḥ pratidik pañcadaśa sthaṇḍilapramāṇāḥ kuṇḍe ṣaṭtriṃśadaṅgulāstathaikāṅgulipariṇāhā vraṇavakrahīnāḥ paridhayaḥ pañcadaśadarbhairgrathitaṃ caturaṅgulāgraṃ dvyaṅgulagranthi hastamātraṃ prokṣaṇakūrcaṃ tathaiva dvādaśāṅgulamātraṃ pavitraṃ tatpramāṇā yājñikāḥ samidhaḥ pātrasruvādayo yajñe proktā darbheṣu dvandvaṃ pātrādisaṃbhārānuttare daivike pratyekaṃ dakṣiṇataḥ paitṛke saṃbharati nityahome 'gniśālāyāṃ mṛdā caturdiśaṃ dvātriṃśadaṅgulyāyatāṃ caturaṅgulavistārāṃ dvyaṅgulonnatāmūrdhvavediṃ caturaṅgulivistāronnatāṃ tatparigatāmadhovediṃ ca madhye nimnaṃ ṣaḍaṅgulamagnikuṇḍaṃ kṛtvāsmin gṛhastho 'gnimaupāsanamādhāya nityaṃ juhoti vanasthasya śrāmaṇakāgreḥ kuṇḍamādhānaviśeṣaṃ ca dharme vakṣyāmaḥ \8\

1.1.9

athāghāravidhānaṃ brāhmaṃ prāṅmukhamāsīna eto nvindramityagnyālayaṃ prokṣya mayi devā ityādibhiścaturdiśaṃ darbhānukṣayeduddhanyamānamiti madhyapūrvāparayamāgninirṛtisomeśānamaruto barhiṣā khanati tathā pūta hyātaneti ṣaḍrekhā likhitvāṣṭābandhamiti vakritaṃ darbhaṃ dakṣiṇapaścimasyāmutsṛjya rekhā gāyatryā prokṣya jātavedo bhuvanasyetyaraṇiṃ gṛhītvā mathitaṃ laukikaṃ vāgnimādāyāhareta ghṛtapratīka iti prajvālyāyurdā iti praṇamyopāvaroheti nidhāyāgna āyāhyayaṃ te yoniriti prajvālya mayi gṛhṇāmītyabhivandya karmaṇe vāmiti karau prakṣālayati idamāpaḥ śivā ityapo 'bhimantryādite 'numanyasva dakṣiṇata vediṃ parimṛjāmīti dakṣiṇavediṃ nairṛtyādyantamanumate 'numanyasva paścimato vediṃ parimṛjāmīti tathā paścimavediṃ sarasvate 'numanyasvottarato vediṃ parimṛjāmītyuttaravediṃ vāyavyādyantaṃ deva savitaḥ prasuva purastādvediṃ parimṛjāmīti pūrvavediṃ cāgneyādyantamaṅgulīrāstīrya sādhāvena pāṇinā kūrcena vā parimṛjya gāyatryā vedīḥ prokṣayati brahmasomāvṛtvijau varayitvādhvaryuroṃ bhūpate bhuvanapata iti pratyekaṃ prekṣya tābhyāmahaṃ bhūpatirityukte brahman soma prokṣiṣyāmītyantaṃ tathoktvā punastābhyāṃ prokṣetyuktastathā prokṣayati \9\

1.1.10

pātrādādhāvamādāya pavitre stha iti vedyāṃ barhiṣaḥ sthāpayitvā tānparaśurasīti prokṣya samidho muktabandhāḥ kṛṣṇo 'sīti vedirasīti vediṃ sruvādīnbarhiṣo barhirasi srugbhya iti barhiṣo 'graṃ dive tveti madhyamantarikṣāyeti mūlaṃ pṛthivyai tveti prokṣayati poṣāya tvetyapo barhirbandhane saṃsrāvya svadhā pitṛbhya iti sāpasavyaṃ dakṣiṇataḥ prokṣyāpāṃ śeṣaṃ paścimasyāmuttarāntamūrgbhaveti srāvayedubhābhyāmiti pāṇī prakṣālayati pūṣā ta iti barhirbandhaṃ visṛjya mūlādūrdhvamādityaṃ vyañjanamasītyabhimṛśya paścimato vedyadhastāduttarāgramūrṇāmradasamiti darbhaiḥ paristīrya svāsasthaṃ devebhya iti prāgagraṃ svāsane caikaṃ nidhāya viṣṇoḥ stūpo 'sīti prācyāṃ dakṣiṇata iti yāmyāmuttarata ityudīcyāṃ paścimata iti pratīcyāṃ prāguttarāgraṃ paristṛṇātyuttarāgramaiśānyāmūrdhvaṃ kṛtvā gandharvo 'sīti paścimasyāmindrasyeti yāmyāṃ mitrāvaruṇāvityudīcyāṃ vedyāṃ prāguttarāgrānparidhīnparidadhāti \10\

1.1.11

vāyavyāmuttarāgramūrdhvaṃ karoti sūryastveti prācyāmuttarāntamupariṣṭādityūrdhvamadhastānnāgā ityadhaśca pariṣicya vītihotramityagnyālaye samidhāvagnīśayordiśorūrdhvāgne nidadhāti paristīryamityādinaindrādyamudagantamārṣeṇāpo dattvā sṛtāsītyādibhirdakṣiṇādi tenaiva prāgantamuttarāntaṃ ca pariṣicya taruṇāsītyāgneyādīśānāntaṃ pradakṣiṇamāgneyāntamadbhiḥ pariṣiñcati vānaspatyo 'sīti praṇidhī prakṣālya pṛthivyāpo grahīṣyāmīti sākṣatamadbhirāpūrya vasūnāṃ pavitramityudagagre pavitre prakṣipya dakṣiṇena pāṇināgramitaradvāmena gṛhītvā devo vaḥ saviteti trirutpūya tathā nidadhāti brahmannapa iti somāya iti ca brahmasomāvṛtvijau pratyekaṃ prekṣya tābhyāṃ tathā praṇayetyuktaḥ ko va iti praṇīya vedyāṃ dakṣiṇottarayoḥ praṇidhī nidhāya saṃviśantāmiti kūrcena jalaṃ saṃsrāvya gāyatryā sruvaṃ prokṣayet \11\

1.1.12

bhūḥ sruvaṃ gṛhṇāmīti sruvaṃ gṛhītvā varṣiṣṭhe adhi nāka iti vedyadhastātsamidhau nyasyāhīno nirvapāmīti sruvaṃ prakṣālya nirdagdhamiti paryagniṃ kṛtvā niṣṭaptamiti samidhornidadhyādaditirasyachidretyājyasthālīṃ gṛhītvottare bhūtakṛtaḥ sthopoḍhamityaṅgāraṃ nyasya sagarāḥ stheti vinyasya mahīnāmiti pacati pūrvavatpavitreṇa trirutpūyājyasthālyāḥ pṛṣṭhabhasmedaṃ viṣṇuriti vedena śodhayitvodbhavaḥ sthodahamiti barhirdagdhvāṅgāramantaritamityājyasya darśayati dakṣiṇato 'ṅgāraṃ gāyatryā nyasya tayaiva carusthālīmadhiśritya darbholkena paktvāvatārayati pavitreṇājyaṃ pātre trirutpūya gharmo 'sīti granthiṃ visṛjyottarapaścime nidhāyādbhiḥ prokṣyāpyāyantāmiti pavitraṃ juhoti vītihotramiti samidagraṃ ghṛtāktaṃ vāyavye 'gnau sthāpayitvā devasya tveti sruveṇa homyaṃ dvidhā viharati \12\

1.1.13

dakṣiṇapraṇidhau brāhmeṇa tīrthena prajāpatipurogānādāhayāmītyuttarapraṇidhau daivenāgnyādīnaupāsanayajñaṃ yajñadaivataviśvāndevānsarvadevānāvāhayāmītyantaṃ paitṛke vaiśvadevayajñaṃ yajñadaivataviśvāndevānāvāhayāmītyantamāvāhayedyathāvāhanaṃ sruveṇājyamūrdhva nītvā juṣṭaṃ nirvapāmīti nirvāpaṃ karoti tṛpyadhidvayena dvidhāgnau homyaṃ darśayitvāgnirjyotirdvayena samidulkena dvidhā dahati samidasi svāheti samidhaṃ juhoti sruveṇājyaṃ gṛhītvāmṛtamasīti anuttānamantaritamityuttānaṃ pratyuṣṭamityanuttānaṃ homyaṃ pradakṣiṇamabhimantryājyaṃ gṛhītvottānaṃ svato dakṣiṇato vāmataḥ praṇītāyāṃ saṃdhāya citpatistvādibhistribhireva tridhāgnau saṃvapati \13\

1.1.14

gāyatryā samidhaḥ prokṣyaikaviṃśatirāhutipramāṇāḥ karasaṃpūrṇā vā samidho gṛhītvā mūlāgrābhyāṃ ghṛtaṃ sparśayitvābhyarcyākṣatājyacarubhirimā me agna iti mūlamadhyāgrāṇi spṛśannadho nītvordhvabhāge madhye ca saṃdadhāti daivena tīrthena dakṣiṇasyāmadbhiḥ prāgantamadite 'numanyasveti paścimasyāmuttarāntamanumate 'numanyasvetyuttarasyāṃ prāgantaṃ sarasvate 'numanyasveti deva savitaḥ prasuveti pūrvasyāmudagantamāgneyādyantaṃ sarvataśca pradakṣiṇaṃ pariṣiñcati ṣaṣṭim̐ śatetyabhimantryāyaṃ ta idhma itīdhmānasaṃkulāñcharo 'ṅgāre 'gnau juhuyādyasyai devatāyai havirnirupyate tāṃ devatāṃ manasā ha vai dhyāyannirvapedyathā ha vāsya suṣumnā jyotiṣmatī prāṇavatī retodhā ityetā hutaṃ gṛhītvā raśmayaścatasraḥ pṛśnau saṃdadhīransa ha vā śuddhāmṛtavahā cinuhī divyā lokapāvanītyetābhiścandramasamāpyāyayatyasau nu rājā soma āpyāyito mūlagāmī vapāyanyamṛtodgārī surapriyetyetābhiramṛtena tāṃ devatāṃ tarpayati \14\

1.1.15

sruveṇājyaṃ srāvayanparidhī spṛṣṭvā vāyavyādyāgneyāntaṃ prajāpataye svāheti nairṛtyādīśānāntamindrāya svāhetyāghārau juhuyāccakṣuṣī buddhvāgnaye svāhā somāya svāhetyājyabhāgāvuttaradakṣiṇayorjuhoti yukto vaheti paścimādisaumyāntaṃ yā tiraścīti saumyādīndrāntaṃ sam̐rādhanye devyai svāhetīndrādiyāmyāntaṃ prasādhanyai devyai svāheti yāmyādivāruṇāntaṃ srāvayan hutvā madhyamāsyamiti buddhvā tatra vyāhṛtīrjuhoti tadagnimukhamiti brahmavādino vadanti satyenetyabhimṛśyājyena juhotyagnaye svāhā somāya svāhāgnīṣomābhyām̐ svāhā prajāpataye svāhā brahmaṇe svāhendrāya svāhā vasubhyaḥ svāhā marudbhyaḥ svāhā rudrebhyaḥ svāhā viṣṇave svāhā bṛhaspataye svāhā mitrāya svāhā varuṇāya svāhādityebhyaḥ svāhāśvibhyām̐ svāhā pūṣṇe svāhā kakṣāya svāhā kakṣadaivatasomāya svāhaupāsanayajñāya svāhā yajñadaivataviśvebhyo devebhyaḥ svāhā sarvadevebhyaḥ svāhetyantaṃ hutvā darvyābhighārya caruṃ sāvitryā gṛhītvā juhvā vyāhṛtīrjuhoti ato devā idaṃ viṣṇurityājyaṃ samṛddhyai juhuyātpaitṛke vaiśvadevayajñāya svāhā yajñadaivataviśvebhyo devebhyaḥ svāhetyantaṃ hutvā pakvaṃ juhuyāditi sarvahomānāmādirāghāro vijñāyate \15\

1.1.16

atha sāmānyataḥ kriyāyā homamantrāḥ dhātā dadātu no rayiṃ dhātā prajāyā dhātā dadātu no rayiṃ prācīṃ dhātā dadātu dāśuṣe 'nu no 'dyānumatiranvidanumate tvamā mā vājasya samāvavarttyanumanyatāṃ yasyāmidaṃ rākāmaham̐ yāste rāke sinīvāli yā supāṇiḥ kuhūmahum̐ kuhūrdevānāmiti dhātādi ṣoḍaśa \16\

1.1.17

imaṃ me varuṇa tattvā yāmi tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne tvamagne ayāsyayāsanniti pañca vāruṇaṃ prajāpate na tvatprajāpatirjayānityupāṃśuyāje prājāpatye cittaṃ ca cittiścākūtaṃ cākūtiśca vijñātaṃ cāvijñānaṃ ca manaśca śakvarīśca darśaśca pūrṇamāsaśca bṛhacca rathaṃtaraṃ ca svāheti cittādi dvādaśa jayāḥ agnirbhūtānāmadhipatiḥ sa māvatvindro jyeṣṭhānāṃ yamaḥ pṛthivyā vāyurantarikṣasya sūryo divaścandramā nakṣatrāṇāṃ bṛhaspatirbrahmaṇo mitraḥ satyānāṃ varuṇo 'pāṃ samudraḥ srotyānāmannaṃ samrājyānāmadhipatiṃ tanmāvatu soma oṣadhīnam̐ savitā prasavānām̐ rudraḥ paśūnāṃ tvaṣṭā rūpāṇāṃ viṣṇuḥ parvatānāṃ maruto gaṇānāmadhipatayaste māvantu pitaraḥ pitāmahāḥ pare 'vara ityaṣṭādaśāgnirbhūtādayo 'bhyātānāḥ \17\

1.1.18

ṛtāṣāḍṛtadhāmāgnirgandharvastasyauṣadhayo 'psarasa ūrjo nāmeti sam̐hito viśvasāmā sūryo gandharvastasya marīcayo 'psarasa āyuvo nāmeti suṣumnaḥ sūryaraśmiścandramā gandharvastasya nakṣatrāṇyapsaraso bekurayo nāmeti bhujyuḥ suparṇo yajño gandharvastasya dakṣiṇā apsarasastavā nāmeti prajāpatirviśvakarmā mano gandharvastasyarksāmānyapsaraso vahnayo nāmeti iṣiro viśvavyacā vāto gandharvastasyāpo 'psaraso mudā nāmeti bhuvanasya pata iti parameṣṭhyadhipatirmṛtyurgandharvastasya viśvamapsaraso bhuvo nāmeti sukṣitiḥ subhūtirbhadrakṛtsuvarvānparjanyo gandharvastasya vidyuto 'psaraso ruco nāmeti dūrehetiramṛḍayo mṛtyurgandharvastasya prajā apsaraso bhīruvo nāmeti cāruḥ kṛpaṇakāśī kāmo gandharvastasyādhayo 'psarasaḥ śocayantīrnāmeti sa no bhuvanasya pata iti ṛtāṣāḍṛtādi bhuvanasya sa na iti varjayitvā pratyekaṃ tābhyo 'ntā rāṣṭrabhṛto dvādarśeti prājāpatyādi mūlahomo babhūvapaitṛkayacchānte vyāhṛtiḥ \18\

1.1.19

athānte homamantrāḥ yadasyāgnaye sviṣṭakṛte 'gnaye 'nnādāyāgnaye 'nnapataye prajāpataya indrāya viśvebhyo devebhyaḥ sarvābhyo devatābhyaḥ sarvatraivāgnaye sviṣṭakṛte vāstupata iti sviṣṭākāro yanma ātmanaḥ punaragniścakṣuriti mindāhutī iṣṭebhya ityādi daśānte vyāhṛtirityṛddhiḥ āśrāvitaṃ brahma yadakarmeti kṛtāntaṃ yatpramatto mano jyotirayāścāgne yadasminsvasti no yata indra iti vicchinnamadho 'syedhiṣīmahi svāhā bailvaṃ samidasi tejo 'si tejo mayi dhehi svāhā pālāśaṃ yamasya dhīmahi mṛtyorme pāhi svāhā naiyagrodhaṃ sūryasya dhīmahi cakṣurme pāhi svāhā āśvatthaṃ somasya dhīmahi cittaṃ me pāhi svāhā audumbaraṃ vāyordhīmahi prāṇānme pāhi svāhā śamīṃ brahmaṇo dhīmahi buddhiṃ me pāhi svāhā khādiramiti sapta samidhaḥ sapta te agne ṛtudhā neti pūrṇāhutī agnirbhuktamityupajuhvāmājyaṃ gṛhītvāgnirjīrṇamiti juhvā carumavadāya hutvā samaṅtāṃ barhiriti srāvayañjuhoti tato vāmena sruvaṃ gṛhītvā dakṣiṇenājyapātraṃ saṃgṛhyāgnerupari dhārayannājyaśeṣamindrāya svāheti juhuyāt \19\

1.1.20

tatpātreṇādhāvamādāya sruveṇāntaritamagnistṛpyatvityupāgni paścimato vedistṛpyatviti vedyāṃ dyaustṛpyatvityākāśe pṛthivī tṛpyatviti bhūmau brahmādyāstṛpyantāmiti dakṣiṇasyāṃ tarpayati praṇītāyāṃ dakṣiṇasyāṃ daivenāpo gṛhītvauṣadhivanaspatigandharvāpsarasaścaiva tṛpyantāmityuttarasyāṃ vedyāṃ tarpayati tathottarasyāṃ praṇītāyāṃ sāpasavyamapo gṛhītvā paitṛkeṇa dakṣiṇataḥ pitaraḥ pitāmahāḥ prapitāmahāścākṣayyamastu tṛpyantāmiti dakṣiṇasyāṃ tarpayati prāsāvīrityantaiścaturbhiḥ pravāhaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇādipraṇidhyorupāntāṅguṣṭhānāmikābhiḥ pavitramakṣataṃ gṛhītvā pavitramasi pūrṇamasi sadasi sarvamasīti paryāyato juhotyakṣitamasīti praṇidhimuttarāṃ cālayitvā tadādhāvena prācyāṃ diśi dakṣiṇāyāṃ diśi pratīcyāṃ diśyudīcyāṃ diśyūrdhvāyāṃ diśyadhodharādharairiti yathādiśaṃ pariṣicya māhaṃ prajāmiti gṛhītvā dakṣiṇapraṇidhau svalpamādhāvaṃ srāvayitvā svāṃ yonimiti dakṣiṇapraṇidhyāṃ jalamudakapātre srāvayati āpohiṣṭhādinā tadadbhiḥ prokṣya praṇidhī visarjayati \20\

1.1.21

punardevebhyo havyaṃ vahetyagnerdarśanena sruvaṃ visṛjya varṣiṣṭhā gahvareṣṭho 'grimiti varṣiṣṭhasamidhau juhuyādūrdhvaṃ yajñaṃ nayatamityūrdhvasamidhau paścimataḥ paridhimapanayetyevaṃ dakṣiṇata uttarataśca paridhīn paścimato viṣṇoḥ sadanamasītyevaṃ dakṣiṇata uttarataḥ prācyāmiti ca paristaraṇabarhiṣaḥ sarvānparisamūhyāpyāyantāmiti juhoti śudhyantāṃ pitṛṣadanam̐ śudhyantāṃ devasadanamityavicchinnamāstīrya nairṛte dahedavicchinnena brahmavarcasāyeti bhūtiḥ smeti bhasma gṛhītvā lalāṭahṛdbāhukaṇṭhādīnādityaḥ somo nama ityūrdhvāgramālipyāpo hi ṣṭheti prokṣya oṃ ca me svara iti bālakṛtaṃ veti cāgniṃ pūrvavadādityaṃ copasthāya punarvedimūlamāsādyāgniṃ vaiśvānarasūktenopasthāya praṇāmaṃ kuryāditi kriyānte homaḥ oṃ ca me khara iti laukikāgnivisarjanamiti vijñāyate \21\

Linked texts (1)