Vaikhanasasmartasutra 1.5
Vaikhānasasmārtasūtra 1.5
- Language
- Sanskrit
1.5.1
athāhitāgneḥ patnyā gṛhasthasya striyā brahmacāriṇo 'nāropitakāryasya ca dahanavidhiṃ vyākhyāsyāmo yathoktaistraivārṣikairariṣṭairāyurātmīyaṃ parīkṣya tṛtīye pañcame navame vāhni mumūrṣurbāndhavānpañcavidhānāhūya pūrvaṃ priyaṃ bhāṣitvaihikaṃ saṃbhogaṃ pāralaukikaṃ cātmano vibhajedupasthite 'hani śucau pradeśe sikatātale darbhānprāgagrānāstṛṇāti dakṣiṇāgrānityeke tatrāsīta śayīta vā dakṣiṇaśīrṣamasyādhvaryuḥ śaṃ no mitra iti śāntimātmanaḥ kṛtvāyuṣaḥ prāṇamiti mumūrṣordakṣiṇe karṇe japetsaṃjñānamiti vāme ca prāpte prayāṇakāle śuklamaho māsāḥ ṣaḍuttarāyaṇamagnirjyotiranena pathā brahmapadamapunarāvṛttyābhyeti dhūmraḥ kṛṣṇo rātrirmāsāḥ ṣaḍ dakṣiṇāyanaṃ cāndramasametajjyotiḥ prāpya nivartata iti gatī cobhe vijñāya śāntiṃ jyotiṣmatīṃ japatīndriyāṇīndriyārtheṣu nirudhya krameṇa ghaṇṭāvasānike padatraye niviṣṭe nānāvidhe svayaṃjyotiṣi brahmaṇyadvitīye tadyo 'sau so 'hamityātmopāsanakrameṇa vā samādadhīta yasmātprayāṇakāle yaṃ dhāyati tanmaya eva bhavatyātmeti brahmavādino vadanti tadevaṃ daivakṛte pratisaṃhāre gandhātmakaṃ bhūmerguṇamāpaḥ prathamaṃ grasanti tadāsya bhramatīva śarīraṃ vyāvatiṣṭhetāpāṃ guṇodrekādindhito 'gniḥ praviśya prāṇāyatanamarmāṇi dārayannāḍīmukhebhyo rasaṃ dahati tadā dahyamānamiva śarīraṃ manyate tataḥ kīlālaṃ śuṣyati muktabandhe śleṣmaṇi pittena sahāgnau patite sa cāignararthābhāvācchāmyati vāyustiryagūrdhvamadhaścaiva śarīraṃ vyālolayati tasmānmuhyati tadā svaiḥ svaiḥ karmabhirunmuktāḥ pañca vāyavo visṛjantyātmanaḥ sthitimabhiniṣkrāmataścocchvāsa brahmamuktāddṛteriva mandaṃ mandamūṣmāṇamudāvahati tadā vegenotthāya vāyumūrtirbhramannivāsya kaṇṭhe khurukhurāyamāṇo viśvameva viharañjalūkāvatpadātpadāntaraṃ vindannutkrāmati dharmādharmāvūrdhvabhāvo 'dhobhāvaśca jñānājñāne sukhaduḥkhe ceśvaravaśāttena saha pratiṣṭheyātām \1\
1.5.2
atha vai vigatānilaceṣṭaṃ dehaṃ mṛtakamājñāya gehādbahiḥ śucau deśe cittiḥsrugādinā snāpayitvājyābhiṣecanaṃ grāmyālaṃkaraṇaṃ barhiṣā pādakarayoraṅguṣṭhau badhnīyādyasyābhoktā śakala ityahatena vāsasā pādatodaśāntamāchādayati tathaiva śayanamabhyukṣya gāṅgeyeti śāyayīta naitadanye spṛśantyanāhitāgnyādīnāṃ sarvauṣadhipṛktenodakumbhana śmaśāne snānālaṃkārau syātāmiti viśeṣa ukhāsvagnīnādāya yajñabhāṇḍāni navāni mṛnmayāni ghaṭaśarāvādīnyaudumbarāṇi samitparidhiśākhāpatrāṇyuttarabarhirhiraṇyaśakalatilākṣatadadhimadhukṣīrājyādīni saṃbhṛtyottarasyāṃ pūrvatastasmānnyasyati snātvādhvaryuḥ pitṛmedhavidhināgnihotreṇa yathāsvamagnau dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvītī paristīrya satilenākṣatena vaiśvadevaṃ hutvā gṛhadevatābhyo baliṃ haret śavasya bhārakāḥ sapiṇḍāḥ pañcasaṃbandhivargā vā tadanye samānau dvau catvāro vā snātā darbharajjusaṃvītā darbhāmbaradharāḥ syuḥ putrāstryaṣṭikāyogenāgnīnasaṃkaraṃ gṛhṇīyuḥ kumbhaṃ ca patnītarāṇyanye 'nunayanti paścāduttāreṇa meroraṃha iti mṛtakamuddhṛtya yathāpraveśaṃ gṛhānnirgamayya hareyurgrāmānte pālāśyā śamyā vā śākhayāpradakṣiṇamapeta vīteti trivīdhīstrirapakramaṃ dakṣiṇāntaṃ mārjayitvāhobhiradbhiriti dakṣiṇasyāṃ tāmutsṛjati tatra tilākṣatodakaiḥ prokṣya meroraṃha iti dakṣiṇaśīrṣamavatārayeyuruttaratrāpyuddhārāvatārayorevametena kurvīraṃstathaivāgnyādisaṃbhārānnidhāya tasmādvāyavyāṃ dakṣiṇāgreṣu darbheṣu triguṇeśvarāṇi trīṇi mṛtpiṇḍānyavācyantaṃ nyasya havyena viṣṇuṃ brahmāṇaṃ tilākṣatodakairdakṣiṇābhimukho 'bhyarcayati tathāpasavyaṃ kavyena rudraṃ pūjayet ādhānakrameṇa śavābhimukhaḥ sve sve 'gnau juhuyāt dhātre 'ryamṇe 'm̐śāya mitrāya varuṇāya tvaṣṭra indrāya pūṣṇe bhagāya vivasvate parjanyāya viṣṇave svāhā vyāhṛtīrbrahmaṇe svāhā vyāhṛtī rudrebhyo 'pasavyaṃ homo mṛgavyādhāya śarvāya bhavāya pinākine bhavanāyeśvarāya sthāṇave kapāline nirṛtaye 'jāyaikapade 'haye budhniyāya svāheti vyāhṛtīḥ \2\
1.5.3
pūrvavatpūjanaṃ mṛtpiṇḍānāṃ mṛtakasya celopamārjanaiḥ sigvātaṃ vātāste vāntviti triḥ kṛtvā tathā śmaśānekṣaṇamuddhṛtyānu yajñabhāṇḍaṃ nayati mṛtpiṇḍaṃ vaiṣṇavaṃ teṣāmapsu kṣipati brāhmaṃ tatraiva pidadhāti raudramādāya gaccheccitoddeśaṃ vanaṃ nadītīraṃ śiloccayaṃ vā pratyagdakṣiṇataśca pravaṇaṃ gṛhṇāti bhinnacchinnamalavalmīkakeśakapālāsthituṣāṅgāroṣareriṇapāṣāṇavṛkṣamūloddeśānvarjayettatra citāpramāṇaṃ kāyamātrāyāmaṃ tadardhavistāraṃ gṛhītvā pūrvavacchākhayā sahiraṇyayā vā pramārjyotsarjanamabhyukṣaṇaṃ ca tāsu vīdhīṣvapasarpātaḥ sarpata pretā iti tisro nava vā karṣūrdakṣiṇāpavargāḥ sphyena paraśunā vā bhāgāvagāḍhavistāraṃ madhyapūrvāparataśca khanati tilataṇḍulānāmapasavyaṃ muṣṭibhiryamāya dahanapataye pitṛbhyaḥ svadhā nama iti tāstathā pūrayitvā śeṣānsarvato vikīrya madhye mṛtpiṇḍena saha hiraṇyaśakalamavadadhāti dakṣiṇāgrairdarbhaistatpramāṇairāstīrya śaṅkuṃ tadvistārocchrayaṃ dakṣiṇāgrāṇyedhāṃsi cinoti kuru madhviti sāṅgaṃ kṛṣṇājinamadholoma dakṣiṇagrīvaṃ yadyāhitāgnirāstṛṇāti citāpūrvaṃ mṛtakaṃ tathā nidhāyāgnīṃśca sarvānatha dakṣiṇāmukhaḥ prācīnāvītī paristīrya yathāsvamagnau juhotyagnaye somāyendrāya yamāya varuṇāya kuberāya pṛthivyā adbhyastejase vāyava ākāśāyāhaṅkārāya buddhaya indriyebhyaḥ puruṣāya sūryāya jīvāya manase pañcabhūtādhipataye paramapuruṣāya sukṛtāya dharmāya dhruvāya vṛṣāya svāheti vyāhṛtīḥ śivaṃ yātviti mṛtakaṃ prokṣya citāyāṃ tilānavakīrya tata uddhṛtyāvatārayeyuḥ saptasu praāṇamārgeṣvavācīnapāṇirhiraṇyaśakalāni sapta madhunāktānyā vo vaheti pratyasyatyājyāktānītyeke alābhe saptājyabindūniti vijñāyate \3\
1.5.4
tilataṇḍuladadhimadhukṣīrāṇāṃ yathālābhamiśramāsye kṣipettadāsyaṃ darbheṇa spṛśandviścaturhotraṃ japati pṛthivī hotā dyauradhvaryū rudro 'gnīdbṛhaspatirupakakteti catvāryāsīdantāni caturhotraṃ tathā nāsikāpuṭayordaśahotraṃ cittiḥ sruk cittamājyaṃ vāgvedirādhītaṃ barhiḥ keto 'gnirvijñātamagnirvākpatirhotā mana upavaktā prāṇo haviḥ sāmādhvaryurityetāni daśāsīdantāni daśahotraṃ tathākṣṇoḥ ṣaḍḍhotāraṃ sūryaṃ te cakṣurvātaṃ prāṇo dyāṃ pṛṣṭhamantarikṣamātmāṅgairyajñaṃ pṛthivīṃ śarīrairityetāni ṣaḍāsīdantāni ṣaḍḍhotāraṃ tathā karṇayoḥ pañcahotāramagnirhotāśvinādhvaryū tvaṣṭāgnīnmitra upavakteti pañcāstāmāsīdantāni pañcahotāraṃ tathā kīkasāsu saptahotāraṃ mahāhavirhotā satyahaviradhvaryuracyutapājā agnīdacyutamanā upavaktānādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaśca yajñasyābhigarāvayāsya udgāteti saptāstāmāsīdantāni saptahotraṃ jaghanena dakṣiṇāgreṣu darbheṣu yajñapātrāṇi prayunaktyuttareṇa prokṣaṇīṃ saṃskṛtya mṛtpātra dārucitāṃ ca prokṣyātha darśapūrṇamāsavattūṣṇīmājyāni gṛhṇāti juhvāṃ ghṛtamupabhṛti dadhi dhruvāyāṃ madhu kṣīramagnihotrahavaṇyāmapi vājyameva sarvāsu yānyāsecanavanti pātrāṇi tāni saṃpūrayatyabhyukṣyetarāṇi pātrāṇyatrāvacinoti tathāgna āyāhīti juhvā ghṛtadānamiṣe tvorje tvetyupabhṛtādadhi deyamagnimīḍa iti dhruvayā madhu śaṃ na ityagnihotrahavaṇyā kṣīraṃ tāni tilākṣatādīni tathāpohya darśapūrṇamāsānuyojyānyasmā upāharati agne mṛtāditi sphyaṃ juhū dakṣiṇe haste nidadhyādrājasanītyaupabhṛtaṃ savye viśvaṃ didhukṣuriti dhruvāmurasi tatraivāgnimaśvatthādityaraṇimagrāgraṃ yā lokā ityagnihotrahavaṇīmāsye syātāmityājyasruvau nāsikāpuṭayorvāruṇāvityājyasthālīṃ kaṇṭhe karāviti prāśitraṃ bhittvā vā karṇayormuhurārāṇa ityulūkhalamusalau hanvorhāryamiti grāvāṇakau datsu yadi tai syātāṃ ṣaḍaṣṭakamiti kapālāni śiraḥsthāne lalāṭa ekakapālaṃ viṣṇo rarāṭamiti procya piṣṭasaṃyamanīmudare paraśumudite meti chittvā caikaṃ śūrpaṃ pārśvayorasyeti sāṃnāyyakumbhaṃ vakṣaṇe yadi saṃnayetsatyavrateti dṛṣadupale aṇḍayoḥ satyaṃ barhirjyotiṣetyagnihotrasthālīmanvāhāryapacanaṃ ca pṛṣṭhayorindrasenetyupāvaharaṇīṃ pādayoryanmanīṣiṇāṃ maladeti vedaṃ kurcaṃ cūḍikāyāṃ candramā prasavetīḍāpātraṃ śiraḥsthāne tatraiva tathopasādanikamevaṃ yathāsthānamarpayitvāvaśiṣṭāni prakṣepaṇyādīni laukikasaṃbhārabhāṇḍāni dhenurvahāṇāmityantarā sakthinī kṣipet sphyādīni yajñapātrāṇīmamagne camasamiti nirvapedityeke \4\
1.5.5
anāhitāgneḥ sruvādīni dhenurvahāṇāmityādadhītemamagne camasamiti kṛtāñjaliḥ purataḥ sthitvā prokṣya kṛṣṇājinamādāyordhvalomnā tenācchādanaṃ karoti bāndhavāḥ kaniṣṭhaprathamāstrayaḥ sarve vā sigvātena pūrvavatsavyāpamavyamupavījayanti yasmātsigvātādeṣa pathi sukhaṃ yātītyāmananti patnī putro sanābhiranyo vā samāno jalapūrṇakumbhamādāya śirastaḥ prasavyaṃ siñcanparyeti pṛṣṭhato 'dhvaryurāsthitaḥ śiraḥsthaṃ paraśunā ghaṭaṃ kiñcidbhinatti tāṃ dhārāmanumantrayata imā āpo madhumatyo 'smiṃste loka upaduhyantāmiti dvitīyaṃ paryeti madhyato bhinatti tāṃ dhārāmanumantrayata imā āpo madhumatyo 'ntarikṣe te loka upaduhyantāmiti tṛtīyaṃ paryeti tata upariṣṭādbhinatti tāṃ dhārāmanumantrayata imā āpo madhumatyaḥ svarge te loka upaduhyantāmiti tataḥ sa kumbhaṃ pṛṣṭhataḥ kṣipati yadi pūrvataḥ kṣipenna śarmaṇe kulasyeti tāḥ kapālāvaśeṣāḥ prāṇasthāneṣu sarveṣu bhūḥ pṛthivīmityapo nayati prācīmudīcīṃ vā niṣkramya diśaṃ śikhāṃ yajñopavītyapa upaspṛśya prāṇāyāmaṃ kṛtvārdrā oṣadhīrvanaspatiṃ hiraṇyaṃ vālābhe gāṃ brāhmaṇānvekṣayitvā devasya tveti śaktyā dakṣiṇāmadhvaryuprabhṛtibhyo dadyādatra varaṃ dadātyathādhvaryuragnīnprajvālya niyuñjīta savyena muktaśikhaḥ prācīnāvītyāgneyyāmagniryajurbhiḥ saviteti saṃbhāraiḥ senendrasya dheneti patnībhirāhavanīyaṃ dadāti vācaspate vidhe nāmanniti yahairvācaspate vāco vīryeṇetyṛtumukhībhirnairṛtyāmanvāhāryaṃ somaḥ somasya vācaspate 'cchidrayeti grahairvāyavyāṃ gārhapatyaṃ vāgghotetyuttarasyāṃ purastācca sabhyāvasathyau dattvā brāhmaṇa ekahoteti sthitvā hṛdayaṃ japatyājyāktābhyāṃ pāṇibhyāṃ parāvṛttamukho 'ṅguṣṭhabandhau vimucya pādāvupalimpatyaiśānyāṃ kṛtāñjalirayaṃ gharma ityupatiṣṭhetānāhitāgneḥ suvarṇagharma ityupasthānamitareṣāṃ kapālasaṃtapanāgninaikarcayā dahanamityeke \5\
1.5.6
sa upavītī saṃ tvā siñcāmīti śāntiṃ japtvopatiṣṭhetodvayaṃ tamasa ityādityamato 'pradakṣiṇamanīkṣamāṇā grāmadharmeṇādhomukhā nivarteran śmaśānānnirgacchato vijane darbharajju prasāryaiko māvatarateti vārayenna punaravatariṣyāma ityadhastāttulyāḥ prayānti visṛjyānye 'nuyātā gacchanti tathaiva vijane 'paḥ prapadyamānānpūrvoktāṃ śākhāṃ prasārya syālo vā sapiṇḍo vā rājaputro vā vārayetpratimantreṇa toyadhiṃ dakṣiṇāmukhāḥ sarve prakīrṇakeśāḥ prapadyerannapsu sakṛnni majjyottīryācamya dakṣiṇāmukhā prācīnāvītino muktaśikhāḥ sarve sanābhayo dakṣiṇāgreṣūdumbaraparṇeṣu tilākṣateṣu trirudakāñjaliṃ tilamiśraṃ pretasya gotranāmapūrvamāsrāvayedasāvetatta udakamiti savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dadate sarve cāptā śamitāmbaravāsasā jalamādaya kaniṣṭhapūrvaṃ yāvadāyānti yattatra striya āhustatkurvanti gomayena gṛhaṃ śodhayitvopalipyolkayā trirdagdhvā puṣpatilākṣataiḥ svastyastu vo gṛhāṇāmiti yasmindeśe prāṇotkrāntistatra ca vikīrya dvārasya nirgamanadakṣiṇabhāge samanulipya puṣpādyavakīryāśmavahnihiraṇyagomayodumbarapattratilākṣatāni nidhāya dhūpadīpādinopagatāntāvatpratigṛhṇīyuḥ tadaśma sapattraṃ vastratoyenāplutya dhānyākṣataṃ satilamālabhya tato vahniṃ suvarṇaṃ gomayaṃ ca spṛṣṭvā tatra sthitvānāmannānvisṛjya vṛddhāgraṃ gṛhaṃ praviśya lokayātrāmāsīran tadevamahorātramupoṣya prātaḥ pūrvavatpathopasthāya citāsthīnyupasaṃhṛtya payasājyena prakṣālyākṛtiṃ kṛtvā puṣpādibhirabhyarcyānnāpūpādyaistūṣaṇīṃ nivedyaitena vidhinākṛtiṃ dahedyasmātkulasya maṅgalyamuttarā ca gatirbhavati tadahni taṃ cintayitvā sataṇḍulaṃ vastraṃ kāṃsyaṃ pānīyaṃ ca dadyātsa eṣa nagnapraticchando 'sya bhavati \6\
1.5.7
snātvā gurave pānīyārthaṃ śaktyā dakṣiṇāṃ dattvā sāyaṃprātastrirudakāñjaliṃ dattvā nityamekaikaṃ vardhayitvā tarpayetpūrvavadapo vāsasādāyāśmāplutyābhyarcya baliṃ dadāti jalāntamā daśāhāttataḥ prabhṛtyekabhaktā nirānandā adhaḥśāyino bhaveyuḥ mātāpitrorhatavāsāḥ parivatsaraṃ brahmacārivrataṃ caredyasmāccīrṇapitṛvrato vaṃśaṃ vardhayeccaturthe 'hanyasthisaṃcayanaṃ kuryātsaptame 'hani citāṃ pidhāya paiṣṭikamākāraṃ kṛtvā puṣpatilacūrṇalājadhūpadīpākṣataiḥ pūjayitvā baliṃ nivedya jalaṃ dadyāddaśame 'hani tīrthasya visarjanamudakāplutaṃ tadaśma bhūmau tatraiva tīrthasthāne 'pidhāya balisthāne pāyasaṃ prasthataṇḍulaiḥ pakvaṃ tribhirmṛtpātrairgṛhītvā tenaivāśmanā saha pidadhyāditi visarjanaṃ sāye 'hnyucchiṣṭapātrāṇyuddīpya tīrthaṃ visṛjya snātvaikādaśyāmekoddiṣṭamanye cācakṣate vānaprasthasya patnyāśca gṛhasthavaddahanaṃ kuryāt \7\
1.5.8
yo ha vai dharmādharmau parityajya dakṣiṇe devānadakṣiṇe pit.ṝnsamāropya sarvamātmani paśyanyatirātmayājinastasya vedāgniriti brahmavādino vadanti tathā yogī devasāyujyakaḥ parakāyapraveśītyete 'pyanagnayaḥ śarīrameteṣāṃ na spṛśya kāṣṭhairantarīkṛtya rajjubhirbaddhvā samudragāṃ nadīṃ nītvā vālukapradeśe śvabhraṃ khanati tatrāsayitvā vālukaireva pidadhyādatra gāthā bhavanti
1.5.v-1a
yathā sannyāsināṃ kāyaṃ ye vahanti dvijātayaḥ
1.5.v-1b
pade pade yajñaphalaṃ labherannanupūrvataḥ
1.5.v-2a
anāthānāṃ śavaṃ caiva ye vahanti dvijātayaḥ
1.5.v-2b
tatsaṃskārakṛto ye ca ye ca śrāddhāni kurvate
1.5.v-3a
teṣāmeva phalaṃ proktamaśvamedhasya dharmataḥ
1.5.v-3b
mṛtānāṃ tu śarīraṃ yadagnerhaviriti smṛtam
1.5.v-4a
tasmātpuṇyaśarīrāṇi dahansadyaḥ śucirbhavet
1.5.v-4b
paradeśagatasyāpi sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate
1.5.8_2
iti vijñāyate \8\
1.5.9
athāpaddāhyaṃ snātako vidhuraḥ kṛtacauḍo dantajāto vā kumāraḥ kumārī ca vidhavā vīravidhavāsūtavidhavā sūtikā mūḍhagarbhiṇī patighnī ninditā ghorā yaśoghnī putraghnī dīkṣitojjhitānārtavā pāṣaṇḍamūkabadhirā mantravarjitā pāpabuddhirduḥśīlā strī ca dahanameteṣāmāpaddāhyaṃ cācakṣate yo vātmayājī snātako 'prāptagṛhavṛtto mṛtadāro vā mriyeta tasya ha vai tadbrahma viphalaṃ mā bhūditi viśeṣārthī yathāvibhavānurūpaṃ dakṣiṇāṃ dattvā tulyāṃ kāṃcitkanyāṃ tasmai dāpayitvā tayā sahoṣitasya prāptagṛhavṛttasya pūrvoktena vidhinā dahanaṃ kuryāt tathaiva kanyāṃ ca mṛtāṃ prāptayauvanāṃ tulyena puṃsā prāptagṛhavṛttāṃ dahet dantajātasya kṛtacauḍasya vā tadeṣāṃ tatrāgnau vyāhṛtīrhutvā sāvitryā dahanaṃ kuryāt sūtikāṃ mūḍhagarbhiṇīṃ puṃścalīmanārtavāṃ pāṣaṇḍamūkabadhirāṃ mantravarjitāṃ pāpabuddhiṃ duḥśīlāṃ striyaṃ puruṣaṃ vā tūṣṇīṃ dāvāgninā dahedityāpaddāhyaṃ vijñāyate \9\
1.5.10
athāvaṭāhikaṃ bālasya maraṇe 'laṃkṛtya vāsasā pattreṇa vācchādya kenāpi sādhāraṃ nayati tatra śmaśāne dakṣiṇottaramavaṭaṃ tatpramāṇaṃ khanati ghṛtakṣīrābhyāmavaṭamabhyukṣya dakṣiṇāgraṃ darbhānavakīrya tatra sādhāramādhāya śavamājyamiśraistilalājairakṣatairvāsyaṃ pūrayitvā pidhāyopari ghṛtakṣīrābhyāmukṣaṇaṃ balidānaṃ vā kṛtvāgacchennāsyodakadānaṃ kuryāt tryahaṃ kṣipediti \10\
1.5.11
athādāhyānvyākhyāsyāmo na dāhyo 'tulyo bhavati tulyo 'pi pāparogānvito rajjuśastraviṣavibhramapratiṣiddhahataścātmaghātī brāhmaṇādihīnahato 'gnidagdho 'psu mṛto vyāḍahastipaśumattahataḥ svakilbiṣāśanibhūtasaṃpātabhṛgupatanamahaughaparisarpaṇamahādhvagamanapravāsadurgavyādhyupekṣāvyarthaprāyopaveśaneṣu mṛto na dāhyo bhavatyā dantajananānnāgnirā cauḍakādvetyā pañcamādvarṣāddārakasyā saptamātkanyāyā nāgnistūṣṇīṃ bhūmau balinirvapaṇamityeke \11\
1.5.12
athākṛtidahanamanyathānṛṇasyeṣṭāpūrtaṃ devāḥ pitaraśca nāśnanti yasmātkulasya maṅgalyāyākṛtidahanaṃ dhīyate tasmānmāse saṃvatsare vā kāle pālāśaśākhānāṃ sapattrāṇāṃ ṣaṣṭyadhikaśatatrayaṃ darbhāṃśca gṛhṇāti śuddhe deśe gomayenopalipte tilākṣatānavakīrya yadyāhitāgniḥ kṛṣṇājinamāstīrya tatrākṛtiṃ tāvatīṃ karoti tatrāsthīni pālāśadaṇḍāḥ pattrāṇi māṃsaṃ sirā romāṇi ca darbhā bhavanti tasyāṅgānyuddiśyāsthigaṇanā śiraścatvāriṃśatkaṇṭhaṃ daśa bāhū śatamaṅgulayo daśa vakṣastriṃśadudaraṃ viṃśatirvṛṣaṇe sīvanyāṃ ca sapta śiśnaṃ trīṇyūrū śataṃ jānunī daśa śaṅghe viṃśatiraṅgulayo daśeti vinyasya pattrāṇi māṃsaṃ sirā romāṇi ca darbhaiḥ kṛtvā badhnīyāttadevamākṛtiṃ puruṣasya striyā vā kṛtvā tasya tasyāgnau vyāhṛtīrhutvā pūrvavaddahatyā bhasmasādākṛtidahanamityeke \12\
1.5.13
athaikoddiṣṭaṃ vyākhyāsyāmo daśame cāhvyanaśanamatyaye gurūṇāṃ triśuklāḥ kṛśavṛttayo ghṛṇāvantaḥ sakalendriyā muktayonidoṣā brāhmaṇāḥ pātramityāmanantyekastrayaḥ pañca sapta navaikādaśa vā śaktyā nimantritā bhavantyekādaśadine mṛtakanimittatvānnaimittikamekoddiṣṭaśrāddhamamantrakamācakṣīran samantrakaṃ saṃskāraṃ kṛtvā kathamamantrakaṃ tasmātsapiṇḍīkaraṇavaddhutvā śrāddhamityeke gṛhasya pūrvavacchodhanaṃ kṛtvā darbheṇa sthālīṃ baddhvā tilodanaṃ kavyamiti pācayettataḥ snātānuliptānahate vāsasī vasānānsrakkuṇḍalāṅgulīyakadhāriṇo dakṣiṇāmukhānprācīnāvītino dakṣiṇāgreṣu darbheṣu satileṣvāsaneṣu dakṣiṇato 'gnerniveśya sāpasavyaṃ vācaṃyataḥ sikatābhirudakprāgaparamaratnimātraṃ vitastyā dakṣiṇato bhāgonnataṃ sthānaṃ kalpayennidhāyaudumbarīṃ śākhāṃ pūrvavaddarbheṇāpasavyaṃ kṛtvā khananaṃ tilānāmukṣaṇamayugmānāṃ dakṣiṇāgraṃ barhiṣāmudumbarapattrāṇāṃ cāstaraṇaṃ tatra satilākṣataṃ puṣpamekaṃ nidhāya gotranāmādinā tasyārcanamabhighārya kavyasthālīṃ tilodanenāṅgulāgreṣu sūkṣmaṃ piṇḍaṃ kṛtvā pavitrapāṇiravāṅguṣṭhajānubhyāṃ bhūmiṃ pīḍayannirvapati vastrottarīyādidadhyupadaṃśabadaraprabhṛti bhakṣyaṃ mukhavāsaṃ cārpayet satilākṣatapavitramudakumbhaṃ nidadhyācchūrpeṇācchādya piṇḍamupariṣṭātsatilākṣataṃ puṣpaṃ darbheṇa nidadhyāttadīyaṃ vastraṃ kāṃsyādyupānaṭchattraṃ ca sarvaṃ nivedya tebhyo dānaṃ piṇḍaśeṣādi pātreṣu teṣāmabhighāryārpayitvā bhuñjatāmityaṅguṣṭhamūlaṃ gṛhītvā bhojanaṃ pūrvavaducchiṣṭamapanīya bahirdakṣiṇasyāmavaṭe prakṣipya saha piṇḍena tajjalaṃ srāvayet vāyasebhyo balidānamathavā śvacaṇḍālānupahate deśe visarjanaṃ piṇḍasya śyenakākādīnna vārayedyasmāttadrupāḥ pitara āgacchanti snātvā svastivācanamannādyadānamaupāsanaharaṇaṃ vaiśvadevaṃ ca kuryātpūrvavadekoddiṣṭamiti \13\
1.5.14
atha tathā māsi māsi taddine piṇḍanirvāpo māse tailasaṃparkastṛtīye vā maṅgalayogo bhavati yasmādekoddiṣṭāttrimāsaḥ ṣaṇmāso vatsara iti vā pretāpyāyanakālastasmātteṣu kāleṣviṣṭakāle pitṛsthānagatāyeti krameṇa tribhiḥ piṇḍaistasya piṇḍasyāropaṇaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryādvaiśvadevāghāraṃ śrapaṇaṃ pūrvavattilodanasya vaiśvadevaṃ hutvā prācīnāvītī vītihotramiti samidhaṃ kavyamāvidhya dagdhvā pṛthivīgatānantarikṣagatāndivigatāniti pit.ṝṇāmāvāhanaṃ juṣṭākārādisaṃvāpanāntaṃ karma kuryādakṣatādinārcayitvā tisraḥ samidho 'gnaye kavyavāhanāya svadhā namaḥ svāhetyuttarasyāṃ somāya pitṛmate svadhā namaḥ svāheti dakṣiṇato yamāya cāṅgiraspataye svadhā namaḥ svāheti madhye cakṣurāsyamiti homaśca ete ya iha pitara uśantastvā sā no dadātvityṛcaḥ pitṛdaivatyā hutvā pṛthivīgatebhyaḥ pitṛbhyo 'ntarikṣagatebhyaḥ pitāmahebhyo divigatebhyaḥ prapitāmahebhyo juhuyāt \14\
1.5.15
pūrvavadyathoktasthāne nihanmi sarvamiti tilodumbarapattradarbhānāstīryārcayitvā pit.ṝṃstatsthānātpramukhatastasya ca sthānaṃ kṛtvā tathaiva tannāmnārcayatyā mā vājasyeti pātraṃ prakṣālayati tatrāgnirindretyannaṃ nikṣipya satilaṃ ghṛtaṃ caturdhā kṛtvā piṇḍānkarotyayamodana iti piṇḍāṃstrīnpradhānānnirvapati prathamaṃ ye mṛtāste pitara ityucyante tatpūrvamṛtāḥ pitāmahāsteṣāṃ pūrvamṛtāḥ prapitāmahāstebhyaḥ pare jñātivargā bhavanti tasmātteṣāṃ caturṇāṃ piṇḍanirvāpaḥ krameṇa bhavati tasya ca sthāne tathaiva piṇḍamekaṃ nirupya pitṛsthānagatāyeti tatpiṇḍaṃ tridhā kṛtvā piṇḍe piṇḍe tathaikaikaṃ bhāgaṃ nikṣipati yasmādeṣa parivatsarānte pitṛtvaṃ prāptavāṃstasmādyatnenainamuddiśya paitṛkaṃ kuryāttatsarvaṃ jalapiṇḍadānādi vināsya nāmnā pitṛbhya iti kuryādavācyāmavaṭaṃ sthalavadāyatāvanataṃ khanitvodakumbhenorjaṃ vahantīriti tarpayitvā mukhavāsādidakṣiṇāṃ dattvā śūrpeṇācchādayitvā pitṛbhuktaṃ pitṛjīrṇamityupajuhvāntahomo brāhmaṇānāṃ tarpaṇamannena pūrvavat yathaivaitatsa vatso gavāśvājamahiṣamaṇḍaleṣu yatra kvacana gatāṃ gāmanveṣya tāmeva tarpayati tathaiva yathāvidhidattajalapiṇḍadānādi yatra vā gataṃ tamevānūddiśya prīṇayati tasmātprayatnena paitṛkaṃ kuryānmā sma nāstiko bhūditi brāhmaṇamiti sapiṇḍīkaraṇaṃ tasmāddvitīye tṛtīye vāhni tebhyastrayāṇāṃ piṇḍānāṃ krameṇa nirvāpaṇamaṣṭakāṃ karotīti vijñāyate \15\
Linked texts (1)
- Āgniveśyagṛhyasūtra — Agniveśa, Sanskrit