Apastambashulbasutra 334.13

334.13

aṇūkāratnayūrvasthiśabdaiḥ tanmātraya iṣṭakā gṛhyante /
upasaṃhāre pādamātrīṣṭaketi darśanāt /
saṃjñāsu strīlihganirddeśācca /
kiñcāṇūkādiśabdairapīṣṭakānāṃ vyavahārā dṛśyante /
"aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne sandhyantarāle pañcamabāgīyāḥsapādāḥtā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāt' ityādiṣu aṇūkamātrī caturbhāgīyā tatsaṃjñā bhavatītyarthaḥ /
pañcamabhāgīyārātniḥ -- aratnimātrī pañcamabhāgīyākhyā /
tathorvasthi -- urvasthimātrī ṣaḍbāgīyākhyā /
pādeṣṭakā -- pādamātrī /
nanu kathametallabhyate ṣaḍbhāgīyorvasthīti? tatheti prakārātideśāt /
kathamatideśaḥ? yathāratnimātrīsaṅkhyā sannikarṣeṇa svapūrvoktāratnimātrīpramā(ṇe)ṇānyūnānantaraparimāṇavacana saṃjñā syāditi tathorvasthimā6yapi saṃkhyā tatsannikarṣeṇa svapūrvoktāratnimātrī pramāṇānyūnānantaraparimāṇavacanasaṃjñā syāditi /
kiñca ṣaḍbāgīyorvasthīti vaktavya tathetyayamatideśaḥ prakṛtapuruṣāvayavapramāṇaprakārasamāptisūcanārthaḥ /
tenorvasthayantānāmevāvayavapramāṇaparimāṇatvaṃ na pādamātrīṇāmiti jñāyate /
ataḥsvavākyasannihitatvāt "upadhāne 'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāḥ caturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt /
sandhyantarāle pañcamabhāgīyāḥsapādāḥtā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāt' iti darśanācca /
aṇūkārdānāṃ pādā iha pādatvena gṛhyante na caraṇādayaḥ /
kiñcaśvutidṛṣṭamapahāyāṇūkādīnāṃ vyutkrameṇa pāṭhapaurvāparye pūrvasya pramāṇādhikyajñāpanārthaḥ /
tenorvasthipramāṇānāmaratnimātrībhyo nyūnapramāṇatvaṃ pādamātrīṇāmaṇūkāratnacūrvāsthimātrībhyo nyūnapramāṇatvaṃ ca jñāpitaṃ bhavati /
etacca sarvamuktaṃ bhagavatā bodhāyanena "samacaturaśrābhiragniṃ' cinuta "ityupakramya tasyeṣṭakāḥ kārayet /
puruṣasya caturthena pañcamenaḥ ṣṭhena daśemana ca' itivadatā /
ato 'ṇūkādipādā iha pādatvena gṛhyante /
te ca teṣāmardhena grāhyāḥ /
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyata iti nyāyāt /
ataḥ pañcadaśāṅgulāṇūkapādāḥ dvādaśāṅgulāratnipādāḥ daśāṅgulā ūrvāsthipādāḥ /
teneha ṣaḍvidhā iṣṭakāḥ /
tādṛśaiḥ karaṇaiḥ kāryāḥ /
nanvaṇūkādiśabdairāsāṃ parimāṇajñāne vyavahāre ca siddhe kimarthaṃ mahatyaḥ saṃjñāḥ kriyante? ucyate -- śrautanāmaṇūkādiśabdānāṃ pūruṣacaturbhāgādimātraparimāṇaparatvajñāpanena tasya tasya puruṣasya caturbhāgādiparimāṇairiṣṭakānirmāṇārtham /
tathāhi -- loke dvividhāḥ puruṣāḥ samāś ca viṣamāś ca /
tatra samāḥsāmudrīyāśeṣalakṣaṇopetāḥ /
katipayairvihīnā viṣamāḥ /
samāḥsāmudrīyāśeṣalakṣaṇopetāḥ /
katipayairvihīnā viṣamāḥ /
samānāmaṇūkādayaḥ /
tadapekṣayā niyataparimāṇatvānmukhyatayā gṛhītāḥ /
itareṣāṃ tu garbhādhānādikālastitaprākṛtādṛṣṭādivaśena nyūnādhikavakrādyaneka rūpāṅgatayāṇūkādiṣu caturbhāgādiniyamavyabhicārāttatpramāṇairutpāditānāmiṣṭakānāṃ upadhānakāle tatsaṃkhyākānāṃ tāsāṃ tatra tatropadhāne tābhistābhistaddeśapūraṇaṃ nyūnābhirvā pūraṇam /
bhinnajātīyānāṃ tatratyānāṃ tatra tatra saṅghaṭṭanamityevamādayo mahānto doṣāstatra sambhīvaṣyantīti /
ataḥśrutigatāṇūkādiśabdaistadvaiṣamyaparihārāya puruṣacaturmāgādayo lakṣyanta ityasyārthasya pratipādanāyānvarthā mahatyaḥsaṃjñāḥ kiyante /
tenāyamarthaḥsaṃpadyate -- ūrdhvabāhoḥ puruṣasya pramāṇaṃ gṛhītvātsya caturthena pañcamenaḥ ṣṭhena vā teṣāṃ ardheṣṭakāḥ kārayediti /
atra kecidvarvaśthyaratvayorekārthatāmicchīnta /
teṣāṃ mate 'gnikalpe tathorvasti śabdasyāratniśabdasya vā pṛthagupādānaṃ punarupādānaṃ śrutidarśanaṃ ca sūtrakārasya pramādakṛtamevāvatiṣṭhate /

aṇťkāratnayťrvasthiœabdaiḥ tanmātraya iṣṡakā gṛhyante
upasaṃhāre pādamātrīṣṡaketi darœanāt
saṃjñāsu strīlihganirddeœācca
kiñcāṇťkādiœabdairapīṣṡakānāṃ vyavahārā dṛœyante
"aṇťkāḥ pañcadaœabhāgīyānāṃ sthāne sandhyantarāle pañcamabāgīyāḥsapādāḥtā ātmani caturdaœabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāt' ityādiṣu aṇťkamātrī caturbhāgīyā tatsaṃjñā bhavatītyarthaḥ
pañcamabhāgīyārātniḥ -- aratnimātrī pañcamabhāgīyākhyā
tathorvasthi -- urvasthimātrī ṣaḍsbāgīyākhyā
pādeṣṡakā -- pādamātrī
nanu kathametallabhyate ṣaḍsbhāgīyorvasthīti? tatheti prakārātideœāt
kathamatideœaḥ? yathāratnimātrīsaṅkhyā sannikarṣeṇa svapťrvoktāratnimātrīpramā(ṇe)ṇānyťnānantaraparimāṇavacana saṃjñā syāditi tathorvasthimā6yapi saṃkhyā tatsannikarṣeṇa svapťrvoktāratnimātrī pramāṇānyťnānantaraparimāṇavacanasaṃjñā syāditi
kiñca ṣaḍsbāgīyorvasthīti vaktavya tathetyayamatideœaḥ prakṛtapuruṣāvayavapramāṇaprakārasamāptisťcanārthaḥ
tenorvasthayantānāmevāvayavapramāṇaparimāṇatvaṃ na pādamātrīṇāmiti jñāyate
ataḥsvavākyasannihitatvāt "upadhāne 'ṣṡāvaṣṡau pādeṣṡakāḥ caturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt
sandhyantarāle pañcamabhāgīyāḥsapādāḥtā ātmani caturdaœabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāt' iti darœanācca
aṇťkārdānāṃ pādā iha pādatvena gṛhyante na caraṇādayaḥ
kiñcaœvutidṛṣṡamapahāyāṇťkādīnāṃ vyutkrameṇa pāṡhapaurvāparye pťrvasya pramāṇādhikyajñāpanārthaḥ
tenorvasthipramāṇānāmaratnimātrībhyo nyťnapramāṇatvaṃ pādamātrīṇāmaṇťkāratnacťrvāsthimātrībhyo nyťnapramāṇatvaṃ ca jñāpitaṃ bhavati
etacca sarvamuktaṃ bhagavatā bodhāyanena "samacaturaœrābhiragniṃ' cinuta "ityupakramya tasyeṣṡakāḥ kārayet
puruṣasya caturthena pañcamenaḥ ṣṡhena daœemana ca' itivadatā
ato 'ṇťkādipādā iha pādatvena gṛhyante
te ca teṣāmardhena grāhyāḥ
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyata iti nyāyāt
ataḥ pañcadaœāṅgulāṇťkapādāḥ dvādaœāṅgulāratnipādāḥ daœāṅgulā ťrvāsthipādāḥ
teneha ṣaḍsvidhā iṣṡakāḥ
tādṛœaiḥ karaṇaiḥ kāryāḥ
nanvaṇťkādiœabdairāsāṃ parimāṇajñāne vyavahāre ca siddhe kimarthaṃ mahatyaḥ saṃjñāḥ kriyante? ucyate -- œrautanāmaṇťkādiœabdānāṃ pťruṣacaturbhāgādimātraparimāṇaparatvajñāpanena tasya tasya puruṣasya caturbhāgādiparimāṇairiṣṡakānirmāṇārtham
tathāhi -- loke dvividhāḥ puruṣāḥ samāœ ca viṣamāœ ca
tatra samāḥsāmudrīyāœeṣalakṣaṇopetāḥ
katipayairvihīnā viṣamāḥ
samāḥsāmudrīyāœeṣalakṣaṇopetāḥ
katipayairvihīnā viṣamāḥ
samānāmaṇťkādayaḥ
tadapekṣayā niyataparimāṇatvānmukhyatayā gṛhītāḥ
itareṣāṃ tu garbhādhānādikālastitaprākṛtādṛṣṡādivaœena nyťnādhikavakrādyaneka rťpāṅgatayāṇťkādiṣu caturbhāgādiniyamavyabhicārāttatpramāṇairutpāditānāmiṣṡakānāṃ upadhānakāle tatsaṅkhyākānāṃ tāsāṃ tatra tatropadhāne tābhistābhistaddeœapťraṇaṃ nyťnābhirvā pťraṇam
bhinnajātīyānāṃ tatratyānāṃ tatra tatra saṅghaṭṭanamityevamādayo mahānto doṣāstatra sambhīvaṣyantīti
ataḥœrutigatāṇťkādiœabdaistadvaiṣamyaparihārāya puruṣacaturmāgādayo lakṣyanta ityasyārthasya pratipādanāyānvarthā mahatyaḥsaṃjñāḥ kiyante
tenāyamarthaḥsaṃpadyate -- ťrdhvabāhoḥ puruṣasya pramāṇaṃ gṛhītvātsya caturthena pañcamenaḥ ṣṡhena vā teṣāṃ ardheṣṡakāḥ kārayediti
atra kecidvarvaœthyaratvayorekārthatāmicchīnta
teṣāṃ mate 'gnikalpe tathorvasti œabdasyāratniœabdasya vā pṛthagupādānaṃ punarupādānaṃ œrutidarœanaṃ ca sťtrakārasya pramādakṛtamevāvatiṣṡhate