Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 73.14

Nighaṇṭunirvacana 73.14

Language
Sanskrit

73.14.1

(1) arcati| 'arce pūjāyām (bhū0 pa0)'| "arcantyarkarmarkiṇaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 16, 1)"—iti nigamaḥ || (2) gāyati| 'kai gai śabde (bhū0 pa0)'| "gāyanti tvā gāyatriṇaḥ| (ṛ0 saṃ0 1, 1, 16 1)"—iti nigamaḥ || (3) rebhati| (4) stobhati| 'rebhṛ śabde (bhū0 ā0)' 'ṣṭubha stambhe (bhū0 ā0)'| ātmanepadinau vyatyayena parasmaipadam| "rebhanto vai devāśca ṛṣayaśca svarge lokamāyan (ai0 brā0 6, 5, 6)"—"somaḥ pavitramabhyeti rebhan (ṛ0 saṃ0 7, 4, 7, 1)" —"pariṣṭobhata viṃśatiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 30, 4)"—iti nigamāḥ || (5) gūrddhayati| nairuktadhātuḥ| "taṃgūrddhayā svarṇaram (ṛ0 saṃ0 6, 1, 26, 1)"—iti nigamaḥ || (6) gṛṇāti| 'gṛ śabde' kryādiḥ svādiśca| "kaṇvatamo nāma gṛṇāti nṛṇām (ṛ0 saṃ0 1, 4, 3, 4)"—iti nigamaḥ || (7) jarate| nairuktadhātuḥ "puruṇīthe jarate sūnṛtāvān (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 7)"—iti nigamaḥ || (8) hvayate| 'hveñ sparddhāyām (bhū0 u0)'| "vāhiṣṭho ghāhvānām (ṛ0 saṃ0 6, 2, 26, 1)"—iti nigamaḥ| 'hvāḥ stomāḥ hvayaterarcatikarmatvāt'—iti skandasvāmī || (6) nadati| 'ṇada avyakte śabde (bhū0 pa0)'| "nadasya mā rudhataḥ kāma āgan (ṛ0 saṃ0 2, 4, 22, 4)"—iti nigamaḥ || (10) pṛcchati| 'praccha jīpsāyām' tudādiḥ| 'prahijyā (ḍ, 1, 1ḍ)'—ityādinā samprasāraṇam || (11) rihati| 'riha katthanādau'—iti kṣīrasvāmī| tudādiḥ| "śiśuṃ na viprā matibhī rihanti (ṛ0 saṃ0 8, 7, 7, 1)"—iti nigamaḥ| atra bhāṣye tu "samānavṛttitvapradarśanaparaṃ lihanti paryāyavacanam"—iti| "viprā rihanti dhītibhiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 6, 4)"—ityatra 'rihatidhamatītyarcatikarmasu pāṭhāt'—iti skandasvāmī ||

73.14.2

(12) dhamati| gatikarmasu vyākhyātaḥ (258 pṛ0)|| (13) kpāyati| (14) kpapyati| (15) panasyati| nairuktadhātavaḥ| "sarvatātā ye kpaṇanta ratnam (ṛ0 saṃ0 8, 3, 5, 3)"—'ityatra kpaṇanta stuvanti'—iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ| "tveṣaṃ panasyumarkiṇam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 17, 5)"—iti nigamaḥ| 'panasyatirarcatikarmā, stutyamityarthaḥ'—iti skandasvāmī || (16) panāyate| 'paṇa vyavahāre stutau ca'—'pana ca (bhū0 ā0)'| gupūdhūpavicchipaṇipanibhya āyaḥ (3, 1, 28)'| "abhīśūnāṃ mahimānaṃ panāyata (ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 1)"—iti nigamaḥ ||

73.14.3

(17) valgūyati| 'valgu pūjādhuryayoḥ' kaṇḍvādiḥ| "valgūyati vandate pūrvabhājam (ṛ0 saṃ0 3,7,27,2)"—iti nigamaḥ || (18) mandate| 'madi stutimodamadasvapnakāntigatiṣu (bhū0)' ātmanepadī| "pra vo mahe mandramānāyāndhasaḥ (ṛ0 saṃ0 8,1, 6,1)"—iti nigamaḥ || (16) bhandate| 'bhadi kalyāṇe sukhe ca' ātmanepadī| "purupriyo bhandate dhāmabhiḥ kaviḥ (ṛ0 saṃ0 2,8,20,4)"— iti nigamaḥ || (20) chandati| 'chadi saṃvaraṇe' curādiḥ| bahulamanyatrāpi sañjñācchandasoḥ (u0 2,21)'—iti luk| "vṛṣācchandurbhavati haryato vṛṣā (ṛ0 saṃ0 1,4,16,4)"—iti nigamaḥ || (21) chadayate| 'chada apavāraṇe' curādiḥ| 'sañjñāpūrvako vidhiranityaḥ (pa0 śe0 63)'—iti vṛddhyabhāvaḥ| 'adantodraṣṭavyaḥ' iti bhaṭṭabhāskaramiśraḥ || (22) śaśamānaḥ| 'śaśamānaḥ śaṃsamānaḥ (niru0 6,8)' —iti bhāṣye 'śaṃsu stutācityasya śaṃśannityavagamyate'—iti skandasvāmī| śaṃserlaṭi pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ| yadvā, 'śaśa plutagatau (bhū0 pa0)'| 'tācchīlyavayovacanaśaktiṣu cānaś' (3,2,126)'| "yo vāṃ yajñaiḥ śaśamānoha dāśati (ṛ0 saṃ0 2,2,21,2)"—iti nigamaḥ || (23) rañjayati| (25) jayyati| 'rañja rāge (bhū0 u0)' 'jṛp vayohānau (di0 pa0)' hetumato ṇic ||

73.14.4

(6, 4, 24)'—iti nalopaḥ guṇābhāvaśca| sanantālleṭi (3, 4, 7), sipi (3, 1, 34), āḍāgame (3, 4, 64), 'itaścalopaḥ (3, 4, 67)'| "vāyo tava prapṛñcatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 3)"—ityatra 'papṛkṣāḥ, mahayati,—ityarcatikarmasu pāṭhāt pṛñcatiḥ stutyartho'pi'—iti skandasvāmī || (35) mahayati| 'maha pūjāyām' curādiradantaḥ| "tyaṃsu meṣaṃ mahayā svarvidam (ṛ0 saṃ0 1, 4, 12, 1)"—iti nigamaḥ || (36) vājayati| vajerṇic| "vājayāmaḥ śatakrato (ṛ0 saṃ0 1, 1, 8, 4)"—iti nigamaḥ || (37) pūjayati| 'pūja pūjāyām' curādiḥ || (38) manyate| 'mana jñāne' divādiḥ| "imā 'u vāṃ bhūmayo manyamānāḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 6, 1)"—iti nigamaḥ || (39) madati| 'madī harṣaglepaṇayoḥ (di0 pa0)'| "śrumanto yābhirmardema (ṛ0 saṃ0 1, 2, 30, 3)"—"indraṃ gorbhirmadatā vasvo 'arṇavam (ṛ0 saṃ0 1, 4, 6, 1)"—iti nigamau| 'madati rasatotyarcatikarmasu pāṭhāt'—iti skandasvāmibhāṣyam || (40) rasati| 'rasa śabde (bhū0 pa0)'| (41) svarati| 'svṛ śabdopatāpayoḥ (bhū0 pa0)'| "svareṇādriṃ svaryo3 navagvaiḥ (ṛ0 saṃ0 1, 5, 1, 4)"—"ṛṣisvaraṃ carati yākhu nāma te (ṛ0 saṃ0 4, 2, 25, 3)"—iti nigamau| "svareṇādrim"—ityatra 'svarati venatītyarcatikarma supāṭhāt'—iti, "ṛṣisvaram"—ityatra 'svaratirarcatikarmā'—iti ca skandasvāmī || (42) venati| (43) mandrayate| nairuktadhātū| "anarvāṇaṃ vṛṣabhaṃ mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 1)"—iti nigamaḥ| "mandrayatirarcatikarmā stutyavācakam"—iti skandasvāmī || (44) jalpati| 'jalpa vyaktāyāṃ vāci (bhū0 pa0)' || iti catuścatvāriṃśadarcatikarmāṇaḥ |