Pramāṇa · Search · About · API

Niruktasamuccaya 3

Niruktasamuccaya 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

agniṃ vāyuṃ tathā sūryaṃ lokānāmīśvarānaham
namāmi nityaṃ deveśānairuktasamaye sthitaḥ
athedānīṃ mandaprajñāvabodhanārthaṃ mantravivaraṇaṃ [ kriyate, tacca na ]
niruktamantareṇa saṃbhavati | yata āha—"athāpīdamantareṇa mantreṣvarthapratyayo na
vidyate"² iti | "nāniruktārthavit kaścinmantraṃ nirvaktumarhati"³ iti ca vṛddhānuśāsanam
niruktaprakriyānurodhenaiva mantrā nirvaktavyāḥ | mantrārthajñānasya ca
śāstrādau⁴ prayojanamuktam—yo'rthajña it sakalaṃ bhadramaśnute nākameti jñānabrahma jajñānaṃ prathamaṃ purastādvi sīmataḥ suruco vena āvaḥ
sa budhnyā upamā asya viṣṭhāḥ sataśca yonimasataśca vivaḥ

3.2

navonavo bhavati jāyamāno'hnāṃ keturupasāmetyagram
bhāgaṃ devebhyo vidadhātyāyan pra candramāstirate dīrghamāyuḥ³

3.4

tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ
divīva cakṣurātatam|| 3||¹⁰
śataminnu śarado anti devā yatrā naścakrā jarasaṃ tanūnām
putrāso yatra pitaro bhavanti sā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ

3.5

aditirdyauraditirantarikṣamaditirmātā sa pitā sa putraḥ
viśve devā aditiḥ pañcajanāḥ aditirjātamaditirjanitvam

3.6

yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram
agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāhā

3.4-2

śataminnu śarado anti devā yatrā naścakā jarasaṃ tanūnām
putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ

3.5-2

aditirdyauraditirantarikṣamaditirmātā sa pitā sa putraḥ
viśve devā aditiḥ pañcajanā aditirjātamaditirjanitvam

3.6-2

yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram
agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāhā⁷

3.8

yajñe karmaṇi vartamānānāmṛtvijāmavaśyaṃ prasmaraṇasaṃbhavāt, prasmaraṇamūlatvādūnātiriktasya, tadupapattau viguṇaṃ karma syāt| viguṇācca karmaṇaḥ
phalābhāvaḥ| tadupaśamanārthametat prāyaścittam
yadasya yāgākhyasya karmaṇo'tyarīricam atirekaṃ kṛtavānahaṃ yadvā vā
śabdaḥ samuccaye vāyurvā tvā manurvā tvā¹ iti yathā, yacca nyūnam hīnamityarthaḥ
iha prakṛte karmaṇi akaram kṛtavānasmi| agniḥ aṅgatergatyarthasya agnirāgamayitā gamayitā [ca] bhūtānāṃ, prāṇabhūto rudro'bhidhīyate| [tat]sa ca
sviṣṭakadākhyaḥ| tathāhi śrūyate—rudro'gniḥ sviṣṭakṛt² iti| tataḥ prakṛtamūnātiriktaṃ sviṣṭasya karttā vidvān jānan sarvaṃ karma sviṣṭaṃ yājyayā iṣṭaṃ
duriṣṭamapi sviṣṭaṃ karotu iti vākyaśeṣaḥ| suhutam darvyādinā durhutamapi
suhutaṃ karotu| svāheti pradānārtho nipātaḥ
ā pra drava harivo mā vivenaḥ piśaṅgarāte abhi naḥ sacasva
nahi tvadindra vasyo anyadastyamenām̐ścijjanivataścakartha ||7||³
ayā te agne samidhā vidhema prati stomaṃ śasyamānaṃ gṛbhāya
dahāśaso rakṣasaḥ pāhyasmān druho nido mitramaho avadyāt

3.9

enā vo agniṃ namasorjo napātamā huve
priyaṃ cetiṣṭhamaratiṃ svadhvaraṃ viśvasya dūtamamṛtam

3.10

mamāgne varco vihaveṣvastu vayaṃ tvendhānāstanvaṃ puṣema
mahyaṃ namantāṃ pradiśaścatasraḥ svayā ardhyakṣeṇa pṛtanā jayema

3.11

ṛdhyāma stomaṃ sanuyāma vājamā no mantraiḥ sarathehopaṃ yātam
yaśo na pakvaṃ madhu goṣu antarā bhūtāṃśoḥ aśvinoḥ kāmamprāḥ

3.12

ava te heḷo varuṇa namobhirava yajñebhirīmahe havirbhiḥ
kṣayannasmabhyamasura pracetā rājannenāṃsi śiśrathaḥ kṛtyāni

3.13

uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vi madhyamaṃ śrathāya
athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma

3.14

sedagne astu subhagaḥ saddānuryastvā nityena haviṣā ya ukthaiḥ
piprīṣati sva āyuṣi duroṇe viśvedasmai sudinā sāsaddiṣṭiḥ

3.15

udyannadya mitramaha ārohuttarāṃ divam
hṛdrogaṃ mama sūrya harimāṇaṃ ca nāśaya 2

3.16

a̱gniṃ va̍ḥ pū̱rvyaṃ gi̱rā de̱vamī̍ḷe̱ vasū̍nām
sa̱parya̍ntaḥ purupri̱yaṃ mi̱traṃ na kṣetra̍sādha̍sam¹

3.17

syo̱nā pṛ̍thivi̱ bhavā̍nṛkṣa̱rā ni̱veśa̍nī
yacchā̍ na̱ḥ śarma̍ sa̱pratha̍ḥ¹⁰

3.18

abhi tvā deva savitarīśānaṃ vāryāṇām
sadāvan bhāgamīmahe

3.19

viśve devāḥ śruṇutemaṃ havaṃ me ye ye antarikṣe ya upa dyaviṣṭha
ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvam

3.20

namo mahadbhyo namo arbhakebhyo
namo yuvabhyo nama āśinebhyaḥ
yajjāma devān yadi śakravāma mā
jyāyasaḥ śaṃsa mā vṛkṣi devāḥ

3.21

sūryo no divaspātu vāto antarikṣāt
agnirnaḥ pārthivebhyaḥ

3.22

upa tvāgne divedive doṣāvastardhiyā vayam
namo bharanta emasi

3.23

ayaṃ te yonirṛtviyo yato jāto arocathāḥ
taṃ jānannagna ārohāthā no vardhayā rayim⁶

3.24

upāvaroha jātavedaḥ punastvaṃ devebhyo havyaṃ vaha naḥ prajānan
āyuḥ prajāśca rayimasmāsu dhehyajaso dīdihi no duroṇe²

3.25

abhi tvā śūra nonumo dugdhāiva dhenavaḥ
īśānamasya jagataḥ svardṛśamīśānamindra tasthuṣaḥ

3.26

na tvāvām̐ anyo divyo na pārthivo na jāto na janiṣyate
aśvāyanto maghavan indra vājino gavyantastvā havāmahe ⁴

3.27

uta naḥ priyā priyāsu saptasvasā sujuṣṭā
sarasvatī stomyā bhūt

3.28

sajoṣā indra sagaṇo marudbhiḥ somaṃ piba vṛtrahā śūra vidvān
jahi śatrūm̐rapa mṛdho nudasvāthābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ

3.28.p1

sumaṅgalīriyaṃ vadhūrimāṃ sameta paśyata
saubhāgyamasyai datvāyāthāstaṃ viparetana
astam astamiti gṛhanāma¹ gṛhaṃ viparetana vibhinnapathā gacchata | edaduktaṃ
bhavati—manoharavapuyuktāmābharaṇa[alaṃkṛta²]sarvagātrīṃ striyaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣaḥ
phalamanubhūya dattvā cāśiṣamasyai svaṃ svaṃ gṛhaṃ [ prati gacchata ityetadā² ]
śāsyate

3.28.p2

iti vāruruce niruktasamuccaye prathamaḥ kalpaḥ

Linked texts (4)