Pramāṇa · Search · About · API

Niruktasamuccaya

निरुक्तसमुच्चय

Language
Sanskrit
Date
700 BCE – 1800 CE
Author
Vararuci
Extent
115 passages, 2,356 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Nirukta Samuchchaya By Acharya Vararuchi Edited By Yudhishthira Mimamsaka Sanskrit 1965 Ajmer Bharatiya… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

3.1

agniṃ vāyuṃ tathā sūryaṃ lokānāmīśvarānaham
namāmi nityaṃ deveśānairuktasamaye sthitaḥ
athedānīṃ mandaprajñāvabodhanārthaṃ mantravivaraṇaṃ [ kriyate, tacca na ]
niruktamantareṇa saṃbhavati | yata āha—"athāpīdamantareṇa mantreṣvarthapratyayo na
vidyate"² iti | "nāniruktārthavit kaścinmantraṃ nirvaktumarhati"³ iti ca vṛddhānuśāsanam
niruktaprakriyānurodhenaiva mantrā nirvaktavyāḥ | mantrārthajñānasya ca
śāstrādau⁴ prayojanamuktam—yo'rthajña it sakalaṃ bhadramaśnute nākameti jñānabrahma jajñānaṃ prathamaṃ purastādvi sīmataḥ suruco vena āvaḥ
sa budhnyā upamā asya viṣṭhāḥ sataśca yonimasataśca vivaḥ

3.2

navonavo bhavati jāyamāno'hnāṃ keturupasāmetyagram
bhāgaṃ devebhyo vidadhātyāyan pra candramāstirate dīrghamāyuḥ³

3.4

tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ
divīva cakṣurātatam|| 3||¹⁰
śataminnu śarado anti devā yatrā naścakrā jarasaṃ tanūnām
putrāso yatra pitaro bhavanti sā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ

3.5

aditirdyauraditirantarikṣamaditirmātā sa pitā sa putraḥ
viśve devā aditiḥ pañcajanāḥ aditirjātamaditirjanitvam

3.6

yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram
agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāhā

3.4-2

śataminnu śarado anti devā yatrā naścakā jarasaṃ tanūnām
putrāso yatra pitaro bhavanti mā no madhyā rīriṣatāyurgantoḥ

3.5-2

aditirdyauraditirantarikṣamaditirmātā sa pitā sa putraḥ
viśve devā aditiḥ pañcajanā aditirjātamaditirjanitvam

3.6-2

yadasya karmaṇo'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram
agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sarvaṃ sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāhā⁷

3.8

yajñe karmaṇi vartamānānāmṛtvijāmavaśyaṃ prasmaraṇasaṃbhavāt, prasmaraṇamūlatvādūnātiriktasya, tadupapattau viguṇaṃ karma syāt| viguṇācca karmaṇaḥ
phalābhāvaḥ| tadupaśamanārthametat prāyaścittam
yadasya yāgākhyasya karmaṇo'tyarīricam atirekaṃ kṛtavānahaṃ yadvā vā
śabdaḥ samuccaye vāyurvā tvā manurvā tvā¹ iti yathā, yacca nyūnam hīnamityarthaḥ
iha prakṛte karmaṇi akaram kṛtavānasmi| agniḥ aṅgatergatyarthasya agnirāgamayitā gamayitā [ca] bhūtānāṃ, prāṇabhūto rudro'bhidhīyate| [tat]sa ca
sviṣṭakadākhyaḥ| tathāhi śrūyate—rudro'gniḥ sviṣṭakṛt² iti| tataḥ prakṛtamūnātiriktaṃ sviṣṭasya karttā vidvān jānan sarvaṃ karma sviṣṭaṃ yājyayā iṣṭaṃ
duriṣṭamapi sviṣṭaṃ karotu iti vākyaśeṣaḥ| suhutam darvyādinā durhutamapi
suhutaṃ karotu| svāheti pradānārtho nipātaḥ
ā pra drava harivo mā vivenaḥ piśaṅgarāte abhi naḥ sacasva
nahi tvadindra vasyo anyadastyamenām̐ścijjanivataścakartha ||7||³
ayā te agne samidhā vidhema prati stomaṃ śasyamānaṃ gṛbhāya
dahāśaso rakṣasaḥ pāhyasmān druho nido mitramaho avadyāt

3.9

enā vo agniṃ namasorjo napātamā huve
priyaṃ cetiṣṭhamaratiṃ svadhvaraṃ viśvasya dūtamamṛtam

3.10

mamāgne varco vihaveṣvastu vayaṃ tvendhānāstanvaṃ puṣema
mahyaṃ namantāṃ pradiśaścatasraḥ svayā ardhyakṣeṇa pṛtanā jayema

3.11

ṛdhyāma stomaṃ sanuyāma vājamā no mantraiḥ sarathehopaṃ yātam
yaśo na pakvaṃ madhu goṣu antarā bhūtāṃśoḥ aśvinoḥ kāmamprāḥ

3.12

ava te heḷo varuṇa namobhirava yajñebhirīmahe havirbhiḥ
kṣayannasmabhyamasura pracetā rājannenāṃsi śiśrathaḥ kṛtyāni

3.13

uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vi madhyamaṃ śrathāya
athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma

3.14

sedagne astu subhagaḥ saddānuryastvā nityena haviṣā ya ukthaiḥ
piprīṣati sva āyuṣi duroṇe viśvedasmai sudinā sāsaddiṣṭiḥ

3.15

udyannadya mitramaha ārohuttarāṃ divam
hṛdrogaṃ mama sūrya harimāṇaṃ ca nāśaya 2

3.16

a̱gniṃ va̍ḥ pū̱rvyaṃ gi̱rā de̱vamī̍ḷe̱ vasū̍nām
sa̱parya̍ntaḥ purupri̱yaṃ mi̱traṃ na kṣetra̍sādha̍sam¹

3.17

syo̱nā pṛ̍thivi̱ bhavā̍nṛkṣa̱rā ni̱veśa̍nī
yacchā̍ na̱ḥ śarma̍ sa̱pratha̍ḥ¹⁰

3.18

abhi tvā deva savitarīśānaṃ vāryāṇām
sadāvan bhāgamīmahe

3.19

viśve devāḥ śruṇutemaṃ havaṃ me ye ye antarikṣe ya upa dyaviṣṭha
ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvam

3.20

namo mahadbhyo namo arbhakebhyo
namo yuvabhyo nama āśinebhyaḥ
yajjāma devān yadi śakravāma mā
jyāyasaḥ śaṃsa mā vṛkṣi devāḥ

3.21

sūryo no divaspātu vāto antarikṣāt
agnirnaḥ pārthivebhyaḥ

3.22

upa tvāgne divedive doṣāvastardhiyā vayam
namo bharanta emasi

3.23

ayaṃ te yonirṛtviyo yato jāto arocathāḥ
taṃ jānannagna ārohāthā no vardhayā rayim⁶

3.24

upāvaroha jātavedaḥ punastvaṃ devebhyo havyaṃ vaha naḥ prajānan
āyuḥ prajāśca rayimasmāsu dhehyajaso dīdihi no duroṇe²

3.25

abhi tvā śūra nonumo dugdhāiva dhenavaḥ
īśānamasya jagataḥ svardṛśamīśānamindra tasthuṣaḥ

3.26

na tvāvām̐ anyo divyo na pārthivo na jāto na janiṣyate
aśvāyanto maghavan indra vājino gavyantastvā havāmahe ⁴

3.27

uta naḥ priyā priyāsu saptasvasā sujuṣṭā
sarasvatī stomyā bhūt

3.28

sajoṣā indra sagaṇo marudbhiḥ somaṃ piba vṛtrahā śūra vidvān
jahi śatrūm̐rapa mṛdho nudasvāthābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ

3.28.p1

sumaṅgalīriyaṃ vadhūrimāṃ sameta paśyata
saubhāgyamasyai datvāyāthāstaṃ viparetana
astam astamiti gṛhanāma¹ gṛhaṃ viparetana vibhinnapathā gacchata | edaduktaṃ
bhavati—manoharavapuyuktāmābharaṇa[alaṃkṛta²]sarvagātrīṃ striyaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣaḥ
phalamanubhūya dattvā cāśiṣamasyai svaṃ svaṃ gṛhaṃ [ prati gacchata ityetadā² ]
śāsyate

3.28.p2

iti vāruruce niruktasamuccaye prathamaḥ kalpaḥ

atha dvitīyaḥ kalpaḥ

4.30

mitrasya carṣaṇīdhṛtaḥ śravo devasya sānasim
satyaṃ citraśravastamam

4.31

rasya vāhū1 iti| keṣucid vastumātreṇa—aganma jyotiruttamam2 [iti]
sarvathā mantrākṣaravyatiraktaṃ devatāyā: pramāṇaṃ nāsti iti siddhānta:3
mitraśabdaprasaṅgena devatāsvarūpamapi manāguktamalamiti prasaṅgena| prakṛtamabhidhīyate| nirvacanānantaram— saminvāno dravatīti vā4 [iti]
drumiñ kṣepaṇe dru gatāvityetayordhātvoretadrūpam| samyak prakṣipan sarvatra
svajyotiḥ dravayati antarikṣamiti mitraḥ| medyatervā ghnanpratyayaḥ, tasya
sarvamasāvudakena snehayati| tathāhi—te yadā'mutorvāñcaḥ paryāvartante sahasthānādudakasyādityādatha ghṛtenodakena pṛthivī vyudyate5 iti niruktavacanam| mitrasya
bhagavata ādityasya carṣaṇīdhṛtaḥ carṣaṇayo manuṣyāḥ, cāyaterṝṣatervā ṛṣiḥ ca
cāyatiḥ paśyatikarmā, ṛṣatirgatikarmā| paśyanti hi te sarvamapyāgamena, gacchanti paṭusādhyamupāyena| pradarśanārthamidaṃ carṣaṇīgrahaṇam,
carṣaṇīprabhṛtīnāṃ bhūtajātānāṃ vṛṣṭipradānādinā dhārayituḥ śravaḥ śravaśabdena
tejaścānnaṃ ca yaśaścocyate| tathā ca prakaraṇaśca eva nirvaktavyāḥ iti
bhāṣyakāravacanam| śrūyate vedaśirasi, āśrīyate vā yogi[mi]riti
śravaḥśabdenādityamaṇḍalamucyate| devasya dānādiguṇayuktasya stotṛṇāmaabhilaṣitārthapradasya, dīpyamānasya vā bhuvanavibhūtyai dyusthānasya vā, sānasiṃ
maṇḍalaviśeṣaṇametat| 'vana ṣaṇa sambhaktau' ityasin pratyayāntasyaitadrūpaṃ
sānasi| chāndasatvādamo lugabhāvaḥ| sānasi saṃbhavanīyaṃ sarvabhūtānām
tathā ca śrūyate—udyantaṃ vā etaṃ sarvā prajā api nandatīti satyaṃ bata
tamatīti7| satyam sarvadā gamanasvabhāvam| tathā cāhuḥ paurāṇikāḥ:—
"avo devasya sānasi dyumnam"⁷ iti dāśatayīpu⁸ pāṭhaḥ| tathā sati [avaḥ] avaterakṣaṇārthasyāsunpratyayāntaḥ, avaḥ pālayitā| dyumnaśabdena yaśo'nnaṃ vābhidhīyate, dyotayatīti dyumnamupāyaṃ vitate dvaya dvayastat (?) dyotayati yaśaḥsādhanatvād yaśa ucyate| atti ca bhaumaṃ rasam| evamu-bhayathā mantro niruktaḥ
mitro janān yātayati prajānan mitro dādhāra pṛthivīmuta dyām
mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhi caṣṭe satyāya havyaṃ ghṛtavad vidhema

4.32

paśyaitāni [hi] sūjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca¹
pra sa mitra marto astu prayasvān yasta ādityaḥ śikṣati vratena
na hanyate na jīyate tvoto nainamaṃho aśnotyantito na dūrāt

4.33

ā satyena rajasā vartamāno niveśayannamṛtaṃ martyaṃ ca
hiraṇyayena savitā rathenā devo yāti bhuvanā vipaśyan

4.34

udvayaṃ tamasaspari paśyanto jyotiruttaram
devaṃ devatrā sūryamaganma jyotiruttamam

4.25

udvayaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ| dṛśe viśvāya sūryam

4.36

citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca²

4.37

taccakṣurdevahitaṃ śukramuccarat
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam¹

4.38

imaṃ me varuṇa śrudhī havamadyā ca mṛḷaya
tvāmavasyurācake

4.39

taccā yāmi brahmaṇā vandamānastadā śāste yajamāno havirbhiḥ
aheḷamāno varuṇeha bodhyuruṃ śaṃsa mā na āyuḥ pramoṣīḥ

4.40

yaściddhi te viśo yathā pra deva varuṇa vratam
minīmasi dyavidyavi

4.41

yat kiśvedaṃ varuṇa daivye jane'bhidrohaṃ manuṣyāścarāmasi
acittī yattava dharmā yuyopima
mā nastasmādenaso deva rīriṣaḥ

4.42

kitavāso yad riripurna dīvi yadvā ghā satyamuta yanna vidma
sarvā tā viṣya śithireva devādhā te syāma varuṇa priyāsaḥ

4.43

āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana
mahe raṇāya cakṣase

4.44

yo vaḥ śivatamo rasastasya bhājayateha naḥ
uśatīriva mātaraḥ

4.45

tasmā araṃgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha
āpo janayathā ca naḥ

4.46

śaṃno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye
śaṃ yorabhi sravantu naḥ

4.47

īśānā vāryāṇāṃ kṣayantīścarṣaṇīnām
apo yācāmi bheṣajam

5.1

abdiḥ sarvāṇi bhūtāni jīvanti prabhavanti ca
tasmāt sarveṣu dāneṣu toyadānaṃ viśiṣyate

5.48

apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā
agniṃ ca viśvaśaṃbhuvam³

5.59

āpaḥ pṛṇīta bhaiṣajaṃ varūthaṃ tanve mama
jyok ca sūryaṃ dṛśe⁶

5.50

idamāpaḥ pra vahata yat kiñca duritaṃ mayi
yadvāhamabhidudroha yadvā śepa utānṛtam

5.51

āpo adyānvacāriṣaṃ rasena samagasmahi
payasvānagna ā gahi taṃ mā saṃ sṛja varcasā

5.51.p1

kṣīre'pi samānaṃ nirvacanam, tadvān vaidyutaḥ, meghodarastvamapi he agna
āgahi āvirbhava| āgatya ca taṃ mā māṃ bhavatpayaḥsiktahṛdayaṃ saṃsṛja saṃgamaya
varcasā dīptyā athavā brāhmaṇatejasā
tadetad yuṣmatprasādādahaṃ kṣapitasamastakalmaṣaḥ sarvasaṃpatsaṅgato
dharmānuṣṭhānayogyaśca saṃjāta iti sūktasya samastasyārthakathanam

5.51.p2

iti vāraruce niruktasamuccaye dvitīyaḥ kalpaḥ

atha tṛtīyaḥ kalpaḥ

6.53

yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāt tāṃ manasā dhyāyed vaṣaṭkariṣyan iti
śruterataḥ paraṃ darśapūrṇamāsayājyānuvākyā ājyabhākprabhṛtisviṣṭakṛtparyantā
vyākhyāyante—
agnirvṛtrāṇi jaṅghanad [draviṇasyurvipanyayā
samiddhaḥ śukra āhutaḥ ||51||]
tvaṃ saumāsi satpatistvaṃ rājota vṛtrahā
tvaṃ bhadro asi kratuḥ

6.54

agniḥ pratnena manmanā śumbhānastanvaṃ ² svām
kavirvipreṇa vāvṛdhe

6.55

juṣāṇo agnirājyasya haviṣo vetu

6.56

soma gīrbhiṣṭvā trayaṃ vardhayāmo vaco vidaḥ
sumṛḷīko na ā viśa

6.57

juṣāṇaḥ soma ājyasya haviṣo vetu⁴

6.58

agnirmūrdhā divaḥ kakutpatiḥ pṛthivyā ayam
apāṃ retāṃsi jinvati

6.59

śuco yajñasya rajasaśca netā yatrā niyuktiḥ sacase śivābhiḥ
divi mūrdhānaṃ dadhiṣe svarṣāṃ jihvāmagne cakṛṣe havyavāham

6.60

ajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva
yatkāmāste juhumastanno astu vayaṃ syāma patayo rayīṇām

6.61

taveme lokā pradiśo diśaśca parāvato nivataṃ udvataśca
prajāpate viśvasṛjīvadhanya idaṃ no deva prati harya havyam⁷

6.62

agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ
saṃ devatrā babhūvathuḥ

6.63

yuvametāni divi rocanānyagniśca soma sakratū adhattam
yuvaṃ sindhūm̐rabhiśasteravadyādagnīṣomāvamuñcataṃ gṛbhītān

6.64

indrāgnī avasāgataṃ sasmabhyaṃ carṣaṇīsahā
mā no duḥśaṃsa īśata

6.65

gīrbhirvipraḥ pramatimicchamāno īyuryaśasaṃ pūrvabhājam
indrāgnī vṛtrahaṇā suvajrā pra no navyairabhistirataṃ deṣṇaiḥ

6.66

endra sānusiṃ rayiṃ sajitvānaṃ sadāsaham
varṣiṣṭhamūtaye bhara⁴

6.67

pra sasāhiṣe puruhūta śatrūñjyeṣṭhaste śuṣma iha rātirastu
indrā bhara dakṣiṇenā vasūni patiḥ sindhūnāmasi revatīnām

6.6

vi na indra mṛdho jahi nīcā yaccha pṛtanyataḥ
yo asmām̐ abhidāsatyadharaṃ gamayā tamaḥ ||68

6.69

mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ parāvata ā jaganthā parasyāḥ
sṛkaṃ saṃśāya pavimindra tigmaṃ vi śatrūm̐stām̐ iha vi mṛdho nudasva

6.70

mahām̐ indro ya ojasā parjanyo vṛṣṭimām̐iva
stomairvatsasya vāvṛdhe

6.71

bhuva̱stvami̍ndra̱ brahma̍ṇā ma̱hān bhuvo viśve̍ṣu sava̍neṣu ya̱jñiya̍ḥ
bhuvo̱ nṛm̐ścyau̱tno viśva̍smin bhare jyeṣṭha̍śca mantro̍ viśvacarṣaṇe2

6.72

yogena nṛśabdaśca śatrubhūteṣu manuṣyeṣu vartete, śatrorabhibhavanamanveṣṭavyaṃ
śāyitavyatvāt| ato'tra bhavatirabhipūrvaḥ śatrubādhane vartate| idamatra
vaktavyam—upasargāḥ kiṃ dyotakā uta vācakā iti? kecidāhuḥ—upasargā
dyotakāḥ iti| upaśabdaḥ samīpapacanaḥ, samīpasthā (?, samīpasthayorū)
nāmākhyātayorarthaṃ viśeṣaṇa sṛjanti bodhayanti dyotayanti ityupasargāḥ
kathaṃ? anekārthatvād dhātūnāṃ prakaraṇānurodhinamarthamabhidadhataḥ
śabdasyopasarjanamātre sāhāyyaṃ pratipadyamānāstasyaivārthasya dyotakā
iti| vācakā ityapare| kutaḥ? anekaprakārā hi upasargāṇāmarthāḥ prakarṣādayaḥ, prāhuḥ abhi[ma]tārthaviśeṣān nāmākhyātayoḥ, pṛthak
prayoge'pi vācakatvameṣāṃ dṛṣṭam yadvadgato nivato yāsi| niṣkauśāmbiriti
evamapyupasargaprasaṅgena sarveṣāmupasargāṇāṃ sāmānyena manāk svarūpamuktam
prakṛtamabhidhīyate| abhyabhavaḥ abhibhavasi nṝn manuṣyān śatrubhūtān,
cyautnaḥ cyautna iti balanāma², cyāvayati svasmāt sthānāt rātimiti
cyautnamasyāstīti matvarthīyo'c³ pratyayaḥ| balavān mahābala ityarthaḥ
ka śatrūnabhibhavasi? viśvasmin sarvasmin bhare, bhara iti saṃgrāmanāma bharatervā
haratervā⁴| mriyante hi tadarthaṃ yoddhādayaḥ, hriyante vā yaudhādīnāṃ prāṇāḥ
jyeṣṭhaśca devānāṃ pradhānabhūtaḥ| tathā ca śrūyate—indraḥ khalu vai śreṣṭho devānāmupadeśanāt⁵ iti| mantraḥ manute bodhate kṛtitvāt boddhā ca, stotṛvargaṃ sarvaṃ
jñātvā sarvāṃ vā śabdarāśīṃ lokapālatvāt lokavṛttāntaṃ viśvacarṣaṇe viśvasya
sarvasya bhūtajātasya śubhāśubhasya carṣaṇiścāyitā draṣṭā ca, tasyedaṃ saṃbodhanaṃ
he viśvacarṣaṇe| itthaṃ bhūtaṃ tvāṃ stuma iti vākyaśeṣaḥ
piprīhi devām̐ uśato yaviṣṭha vidvām̐ ṛtūm̐rṛtupate yajeha
ye daivyā ṛtvijastebhiragne tvaṃ hotṛṇāmasyāyajiṣṭhaḥ

6.73

agne yadya viśo adhvarasya hotaḥ pāvakaśoce veṣṭvaṃ hi yajvā
ṛtā yajāsi mahinā vi yadbhūrhvyā veha yajiṣṭhayā tai adya

6.73.p1

āgamena bhavān dharmaṃ prakarotu yadīcchati
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyasanena ca
yaja bījaiḥ suraśreṣṭha trivarṣaparamoṣitaiḥ

6.73.p2

matsyapurāṇa 142|12-14

6.21

api ca—
'ete'pi ye yāñtrikā yajñakarmaṇi paśūn vyāpādayanti te mūrkhāḥ paramārthaṃ śruternaṃ jānanti| tatra kilaitaduktam—ajairyaṣṭavyamiti| ajā trīhayastāvat sasyavārṣikāḥ kathyante| na punaḥ paśuviśeṣaḥ' iti| padmatantre kākokūlīye
anyacca—
"tathā hi kila vede ajairyaṣṭavyamityādivākyeṣu mithyādṛśo'jaśabdaṃ paśuvācakatayā vyācakṣate| samyakdṛśastu janmāprāyogyaṃ trivārṣikaṃ yavatrīhyādi, pañcavārṣikaṃ tilamasūrādi, saptavārṣikaṃ kaṅkusarṣapādi dhānyaparyāyatayā paryavasyanti" iti syādvādamañjarīkāraḥ
pṛ0 177, 178
evaṃ ca kṛtvā vaidikī śrutirapi pravṛttā—"yajamānasya paśūn pāhi" [yaju0 3|1] iti| vivṛtām̐ścemāṃ bhagavān vyāsaḥ—
paśuhiṃsā vāritā hi yajurvedādimantrataḥ
(mahābhārate śānti0 344

7.1

kumbhakoṇa-saṃskaraṇe)
ata eva yajñasya 'adhvara' iti nāmāpi saṃgacchate
maitrāyaṇīsaṃhitāyāṃ spaṣṭameva trīhiyavayoḥ paśutvaṃ pratipādyate| taduktam—ete vai paśavo yad trīhayaśca yavāśca

7.11

6

7.11.p1

yāni ca "yajñe vadho'vadhaḥ" ityādīni manuvacanāni tāni sarvāṇi prakṣiptānīti pratīyante| yato hyuktaṃ mahābhārate—
avyavasthitamaryādairvimūḍhairnāstikairnaraiḥ
saṃśayātmabhiravyaktairhiṃsā samanuvarṇitā
sarvakarmasvahiṃsā hi dharmātmā manurabravīt
kāmakārādihiṃsanti bahirvedyāṃ paśunarāḥ

7.11.p2

ma0 bhā0 śānti0 265| 4, 5

7.11.p3

api ca paśuyajñasya 'paśubandhaḥ' iti nāma, na tu 'paśuvadhaḥ'| purākāle hi paśavo yūpe bandhanānantaraṃ paryāgnikṛtā utsṛjyante sma, na tu teṣāṃ vadho bhavati sma
tadevaṃ paśuyajñe paśuvadho sarvathaivāvaidiko garhaṇaśreti spaṣṭam, vistarabhiyā viramyate
viśeṣastvasmad 'vedārthamīmāṃsā' granthe draṣṭavyaḥ
lopaḥ,1 tataḥ sambuddhiguṇaḥ pāvakaśoce| veḥ veteḥ kāntyarthasya kānto hyasau
devānām, śucimadhvaraṃ devā joṣayante2 iti kāntasya| na kevalamayaiva hotā
yajñasya kiṃ ca tvaṃ hi hiśabdo'vadhāraṇārthaḥ, tvameva yajvā yaṣṭā pūrvasminnapi
kāle sarvasya yajñasya| yasmāditi śrutestasmādityadhyāhāryaḥ| tasmād ṛtā
ṛtamiti satyanāma,3 tataḥ tṛtīyaikavacanasya supāṃ suluk4 ityākāraḥ
ṛtena satyena yathātathamityarthaḥ| tathā ca śrūyate–"tvaṃ hi vettha yathātatham"5
iti| yajāsi pañcamo lakāraḥ, yaja yāgāṅgabhūtān devān, mahinā mahina
iti mahannāma6 prathamaikavacanasya supāṃ suluk4 ityākāraḥ mahān| [vi]
viśabdo bhūrityanena saṃbadhyate [yad] yacchabdaścārthe sa ca havyāśabdāt
parā draṣṭavyaḥ vibhūḥ nigrahānugrahasamartho vibhūrityucyate| havyā śerbopaḥ,
havyāni ca [vaha] vaha prāpaṇe devān prati, yajiṣṭha atiśayena yuvan yā te
yāni havyāni adya asmin kāle tānīti sambandhaḥ| havirvahanaṃ hi
bhagavato'gneḥ prathamaṃ karma| tathā coktam—athāsya karma vahanaṃ [ca]
haviṣām7 iti

7.11.p4

iti vāruruce niruktasamuccaye tṛtīyaḥ kalpaḥ

atha caturthaḥ kalpaḥ

8.74

daivyāśśamitāra ārabhadhvamuta manuṣyā upanayata medhyā dura
āśāsānā medhapatibhyāṃ medham| prāsmā agniṃ bharata stṛṇīta
hiraṇyavenaṃ mātā manyatāmanu pitā'nu bhrātā sagabhyo 'nu sakhā
sayūthyaḥ| udīcīnām̐ asya pado nidhattāt sūryaṃ cakṣurgamayatād
vātaṃ prāṇamanvavasṛjatādantarikṣamasuṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīram
ekadhā'sya tvacamācchyatāt purā nābhyā api śaso vapāmutkhidatādantarevoṣmāṇaṃ vārayadhvāt| śyenamasya vakṣaḥ kṛṇutāt
praśasā bāhū śalādoṣaṇī kaśyapevāṃsācchidre śroṇī kavaṣorū hlekaparṇā'ṣṭhīvantā ṣaḍviṃśatirasya vaḍkrayastā anuṣṭhayoccayāvayatād
gātraṃ gātramasyānūnaṃ kṛṇutāt| ūvadhyagohaṃ pārthivaṃ khanatāt| asrā
rakṣaḥ saṃsṛjatāt| vaniṣṭhumasya mārā viṣṭorūkaṃ manyamānā
ned vastoke tanaye ravitā ravacchamitāraḥ| adhigo śamīdhvaṃ
suśami śamīdhvam

8.75

iti praiṣaḥ (1) | viśvāmitrasyārṣam | daivyāḥ devānāṃ svabhūtā
adhiguprabhṛtayaḥ he śamitāraḥ uta manuṣyāḥ manuṣyā adhvaryuprabhṛtayaḥ sarva eva
yūyamimaṃ paśuṃ mārayitum āramadhvam ārambhārthoṃ (?) upanayata upagacchata
medhyāḥ medha iti yajñaḥ, tatra bhūtāḥ, duraḥ dvārāṇi yajñagṛhadvārāṇi cātvālotkarayormadhyamityarthaḥ | āśāsānā kāmayamānāḥ svaṃ svaṃ bhāgamiti medhapatibhyām
medho yajñaḥ tatsādhanabhūtaḥ paśurapi medha ucyate, tasya patī svāminau
tāvagnīṣomau tayorarthāya medham medhasādhanaḥ paśuḥ [ pra ] praśabdaḥ purastādarthe
vartate, anekārthatvādupasargāṇām | kuta etajjñāyate ? “tasyolmukaṃ purastāddharanti” iti śruteḥ | purastād asmai tādarthyeṣā [ caturthī ] agnim
ulkāṃ bharata harata | stṛṇīta barhiḥ yatraiṣa nihanyate tatra barhiḥ darbhāṃstṛṇīta
[ anu ] anuśabdo manyatāmityanena sambadhyate | enaṃ mātā anu manyatām
vadhārthamasyotkramārthaṃ [ ca ] | anu pitā patava (?, pitāpi ) anu
manyatāmityanuṣaṅgaḥ sarvatra | anu bhrātā bhrātānumanyatām | kīdṛśo
bhrātā ? sagarbhyaḥ samānagarbhe bhavaḥ sagarbhyaḥ | anu sakhā sakhā cānumanyatām | kīdṛśo'sau ? sayūthyaḥ yūthaśabdaḥ saṃghātavacanaḥ, samāne yūthe
bhavaḥ sayūthyaḥ | udīcīnān asya māryamāṇasya paśoḥ padaḥ pādān nidhattāt, tasya tāt 2 iti tādādeśaḥ sarvatra nidhatta | sūrye cakṣurgamayatāt
sūryaprabhavatvāt sūryameśāsya cakṣurgamayat | sarvendriyāṇāmevaṃ dharmatve'pi
vacanāt yathānyāyaṃ kāraṇaparigrahārtham dharmaṃ ( ?, dravyaṃ ) hi vinaśyan
kāraṇaṃ gacchati | vātaṃ prāṇamanvasṛjatāt mukhanāsikābhyāṃ yo vāyuḥ
nissarati so'yaṃ prāṇo'bhipretaḥ | antarikṣam prati asum prati prāṇaṃ śarīradhāraṇam, diśaḥ prati śrotram, pṛthivīm prati śarīram anvasṛjatetyanuṣaṅgaḥ
sarvatra | ekadhā ekena prakāreṇa akhaṇḍitāṃ asya tvacamācchyatāt purā
ehyū ṣu bravāṇi te'gna itthetarā giraḥ
ebhirvardhāse indubhiḥ

8.76

nakirindra tvaduttaro na jyāyām̐ asti vṛtrahan
nakireva yathā tvam

8.77

moghamannaṃ vindate apracetāḥ satyaṃ bravīmi vadha it sa tasya
nāryamaṇaṃ puṣyati no sakhāyaṃ kevalāgho bhavati kevalādī

8.78

gaurīrmimāya salilāni takṣatyekapadī dvipadī sā catuṣpadī
aṣṭāpadī navapadī babhūvuṣī sahasrākṣarā parame vyoman

8.79

taccakṣurdevahitaṃ śukramuccarat
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam ¹
babhrureko viṣuṇaḥ sūnaro yuvābhyaṅkte hiraṇyayam
yonimeka ā sasāda jyotano'ntardeveṣu medhiraḥ³

8.80

ahaṃ śuṣmaṃ vasnaḥ pūrvyaspatirahaṃ dhanāni saṃ jayāmi śaśvataḥ
māṃ havante pitaraṃ na jantavo'haṃ dāśuṣe vi bhajāmi bhojanam³

8.81

pṛcchāmi tvā paramantaṃ pṛthivyāḥ pṛcchāmi yatra bhuvanasya nābhiḥ| pṛcchāmi tvā vṛṣaṇo aśvasya retaḥ pṛcchāmi vācaḥ paramaṃ vyoma7

8.82

iyaṃ vediḥ paro antaḥ pṛthivyā ayaṃ yajño bhuvanasya nābhiḥ
ayaṃ somo vṛṣṇo aśvasya reto brahmāyaṃ vācaḥ paramaṃ vyoma

8.83

i̱damā̍pa̱ḥ pra va̍hata̱ yat kiṃ ca̍ du̱ritaṃ mayi̍
yadvā̱hama̍bhidu̱droha̱ yadvā̍ śe̱pa u̱tānṛ̍tam¹
indra̱ kratu̍ṃ na̱ ā bha̍ra̱ pitā pu̱trebhyo̱ yathā̍
śikṣā̍ ṇo asmin puruhūta yāma̍ni̱ jīvā jyotī̍raśīmahi³

8.84

yadindrāhaṃ yathā tvamīśīya vasva ekait
stotā me gorṣakhā syāt

8.85

sudevo adya prapatedanāvṛtparāvataṃ paramāṃ gantavā u
adhā śayīta nirṛterupasthe'dhainaṃ vṛkā rabhasāso adyuḥ

8.86

yattai yamaṃ vaivasvataṃ mano jagāmaṃ dūrakam
tatra āvartayāmasīha kṣayāya jīvase

8.87

prayājān me anuyājām̐śca kevalānūrjasvantaṃ haviṣo datta bhāgam
ghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnāmagneśca dīrghamāyurastu devāḥ

8.88

tavaṃ prayājā anuyājāśca kevala urjaisvanto haviṣaḥ santu bhāgāḥ
tavāgne yajño 'yamastu sarvastubhyaṃ namantāṃ pradiśaścatasraḥ

8.89

o cit sakhāyaṃ sakhyā vavṛtyāṃ tiraḥ purū ciṃdarṇavaṃ jaganvān
piturnapātamā dadhīta vedhā adhi kṣami prataraṃ dīrghayānaḥ

8.90

somaṃ rājānamavase'gniṃ gīrbhirhavāmahe
ādityān viṣṇuṃ sūryaṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim

8.91

bhojāyāśvaṃ saṃmṛjantyāśu bhojāyāste kanyā śumbhamānā
bhojasyedaṃ puṣkariṇīva veśma pariṣkṛtaṃ devamāneva citram

8.92

adyā murīya yadi yātudhāno asmi yadi vāyustatapa pūruṣasya
adhā sa vīrairdaśabhirviyūyā yo mā moghaṃ yātudhānetyāha

8.93

prati cakṣuḥ vi cakṣevendraśca soma jāgṛtam
rakṣobhyo vadhamasyatamaśaniṃ yātumadbhyaḥ

8.94

iha mada eva maghavannindra te'śva iti| śvaḥ sutyāṃ vā eṣāṃ
brāhmaṇānāṃ tāmindrāyendrāgnibhyāṃ prabravīmi mitrāvaruṇābhyāṃ
vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyo brāhmaṇebhyaḥ somapebhyo brahman vācaṃ yaccha

8.95

na mṛtyurāsīdamṛtaṃ na tarhi na rātryā ahna āsīt praketaḥ
ānīdavātaṃ svadhayā tadekaṃ tasmāddhānyanna paraḥ kiṃ canāsa¹

8.96

etā aśvā ā plavante || pratīpaṃ prātiṃ satvanam
tāsāmekā haririkkikā || haririkkike kimicchasi⁴ ||ityādi

8.97

kimayamidamāheti

8.98

kasya nūnaṃ katamasyāmṛtānāṃ manāmahe cāruṃ devasya nāma
ko no mahyā aditaye punardāt pitaraṃ ca dṛśeyaṃ mātaraṃ ca

8.99

mātā ca te pitā ca te'gre vṛkṣasya rohataḥ
pratilāmīti te pitā garbhe muṣṭimataṃśayat

8.100

vitartatau kiraṇau dvau tāvā pinaṣṭi pūruṣaḥ
na vai kumāri tattathā yathā kumāri manyase²

8.101

kiṃ te kṛṇvanti kīkaṭeṣu gāvo nāśiraṃ duhe na tapanti gharmam
ā no bhara pramagandasya vedo naicāśākhaṃ maghavan randhayā naḥ³

8.101.p1

kalpaiścatubhirvyākhyātaṃ sārabhūtamṛcāṃ śatam¹
sahasraṃ pañcaśataṃ ślokenānuṣṭubhena kṛtam
sahasraṃ pañcaśataṃ saṃkhyā granthasya prakīrtitā
vistarabhītyā saṃkṣiptaṃ tātparyārthāvabuddhaye
evaṃ niruktamālokya mantrāṇāṃ vivṛtaṃ śatam
uktānuktaduruktāni cintayantivaha paṇḍitāḥ
85 . 11 vṛkāḥ vikartanaśīlāḥ | atra 'śvāpi vṛka ucyate vikartanāt' iti niruktamanusandheyam