Pramāṇa · Search · About · API

Niruktasamuccaya 7

Niruktasamuccaya 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1

kumbhakoṇa-saṃskaraṇe)
ata eva yajñasya 'adhvara' iti nāmāpi saṃgacchate
maitrāyaṇīsaṃhitāyāṃ spaṣṭameva trīhiyavayoḥ paśutvaṃ pratipādyate| taduktam—ete vai paśavo yad trīhayaśca yavāśca

7.11

6

7.11.p1

yāni ca "yajñe vadho'vadhaḥ" ityādīni manuvacanāni tāni sarvāṇi prakṣiptānīti pratīyante| yato hyuktaṃ mahābhārate—
avyavasthitamaryādairvimūḍhairnāstikairnaraiḥ
saṃśayātmabhiravyaktairhiṃsā samanuvarṇitā
sarvakarmasvahiṃsā hi dharmātmā manurabravīt
kāmakārādihiṃsanti bahirvedyāṃ paśunarāḥ

7.11.p2

ma0 bhā0 śānti0 265| 4, 5

7.11.p3

api ca paśuyajñasya 'paśubandhaḥ' iti nāma, na tu 'paśuvadhaḥ'| purākāle hi paśavo yūpe bandhanānantaraṃ paryāgnikṛtā utsṛjyante sma, na tu teṣāṃ vadho bhavati sma
tadevaṃ paśuyajñe paśuvadho sarvathaivāvaidiko garhaṇaśreti spaṣṭam, vistarabhiyā viramyate
viśeṣastvasmad 'vedārthamīmāṃsā' granthe draṣṭavyaḥ
lopaḥ,1 tataḥ sambuddhiguṇaḥ pāvakaśoce| veḥ veteḥ kāntyarthasya kānto hyasau
devānām, śucimadhvaraṃ devā joṣayante2 iti kāntasya| na kevalamayaiva hotā
yajñasya kiṃ ca tvaṃ hi hiśabdo'vadhāraṇārthaḥ, tvameva yajvā yaṣṭā pūrvasminnapi
kāle sarvasya yajñasya| yasmāditi śrutestasmādityadhyāhāryaḥ| tasmād ṛtā
ṛtamiti satyanāma,3 tataḥ tṛtīyaikavacanasya supāṃ suluk4 ityākāraḥ
ṛtena satyena yathātathamityarthaḥ| tathā ca śrūyate–"tvaṃ hi vettha yathātatham"5
iti| yajāsi pañcamo lakāraḥ, yaja yāgāṅgabhūtān devān, mahinā mahina
iti mahannāma6 prathamaikavacanasya supāṃ suluk4 ityākāraḥ mahān| [vi]
viśabdo bhūrityanena saṃbadhyate [yad] yacchabdaścārthe sa ca havyāśabdāt
parā draṣṭavyaḥ vibhūḥ nigrahānugrahasamartho vibhūrityucyate| havyā śerbopaḥ,
havyāni ca [vaha] vaha prāpaṇe devān prati, yajiṣṭha atiśayena yuvan yā te
yāni havyāni adya asmin kāle tānīti sambandhaḥ| havirvahanaṃ hi
bhagavato'gneḥ prathamaṃ karma| tathā coktam—athāsya karma vahanaṃ [ca]
haviṣām7 iti

7.11.p4

iti vāruruce niruktasamuccaye tṛtīyaḥ kalpaḥ