Pramāṇa · Search · About · API

Rijvartha 3: atha navamo'dhyāyaḥ

Ṛjvarthā 3

Language
Sanskrit

Contents

atha navamo'dhyāyaḥ

3.1

atha yāni pṛthivyāyaGenerictanāni sattvāni stutiṃ labhante tānyato'nukramiṣyāmaḥ | teṣāmaśvaḥ prathamāgāmī bhavati | aśvo vyākhyātastasyaiṣā
bhavati

3.1-2

viśiṣṭe cāśvamedhalakṣaṇe karmaṇi viśiṣṭosyāṅgabhāvaḥ iti | saḥ aśvaḥ ca punarayaṃ
vyākhyātaḥ eva prāk | ‘aśnute adhvānaṃ, mahāśano bhavatīti vā |’–ityatra
tasya eṣā prādhānyastutiḥ aśvastomīya eva

3.2

“aśvo voḷhā̍ su̱khaṃ ratha̱ṃ hasanā̱mupa̍ma̱ntriṇa̍m
śepo̱ roma̍ṇvantau bhe̱dau vārinma̱ṇḍūka̍ icchatīndrāyendro pari̍ srava ||”
aśvo voḷhā | sukhaṃ voḷhā | rathaṃ voḷhā | sukhamiti kalyāṇanāma | kalyāṇaṃ puṇyam | suhitaṃ bhavati | suhitaṃ gamyatīti vā
hrasaitā vā | pātā vā pālayitā vā | śepamṛcchatīti | vāri
vārayati
mā no vyākhyātastasyaiṣā bhavati

3.3

“ mā no̍ mi̱tro varu̍ṇo a̱rya̱māyu̱rindra̍ ṛbhu̱kṣā ma̱ruta̱ḥ pari̍ khyan
yadvā̱jino̍ de̱vajā̍tasya̱ sapte̍ḥ pra̱vakṣyāmo̍ vi̱dathe̍ vī̱ryā̍ṇi || ”
yadvājino devairjātasya sapteḥ saraṇasya pravakṣyāmo yajñe vidathe
vīryāṇi, mā nastvaṃ mitraśca varuṇaścāryamā cāyuśca vāyurayana indraścoṛkṣayaṇa ṛbhūṇāṃ rājeti vā marutaśca parakhiyan
śakuniḥ śaknotyunnetumātmānam | śaknoti naditumiti vā | śaknoti
taktitumiti vā | sarvataḥ śaṃkaro'stviti vā | śaknotervā | tasyaiṣā
bhavati

3.3-2

tasya eṣā prādhānyastutiḥ bhavati

3.4

"kanikradajjanuṣaṃ prabruvāṇa iyartti vācaṃmariteva nāva̍m
sumaṅgala̍śca śakune bhavāsi̱ mā tvā̱ kācida̍bhibhā viśvyā̍ vidat ||"
pāpakamiti nairuktāḥ | māṃ gacchatviti vā | mā ca tvā kācidabhibhūtiḥ sarvato vidat
gṛtsamadamarthamabhyutthitaṃ kapiñjalo'bhibavāśe | tadabhivādinyeṣarg
bhavati

3.4-2

gṛtsamadamarthamabhyutthitam iti stutilābhakāraṇam | sa kila kaṃcidarthaṃ sisādhayiṣurabhyuttasthau | tamabhyutthitaṃ kapiñjalaḥ śakunaḥ abhivavāśe tatsiddhimāvedayan
yathā caitadevam tadabhivādinī eṣā ṛg bhavati

3.5

“bhadra̱ṃ vada̍ dakṣiṇa̱to bha̱dramu̍tta̱rato̍ vada
bhadraṃ pu̱rastā̍nno vada bha̱draṃ pa̱ścātka̍piñjala ||”
iti sā nigadavyākhyātā
gṛtsamado gṛtsamadanaḥ | gṛtsa iti medhāvināma | gṛṇāteḥ stutikarmaṇaḥ
maṇḍūkā majjūkā majjanāt | madatervā modatikarmaṇo, mandatervā tṛptikarmaṇaḥ | maṇḍayateriti vaiyākaraṇāḥ | maṇḍa eṣāmoka iti vā | maṇḍo
madervā mudervā | teṣāmeṣā bhavati

3.5-2

gṛtsamadaḥ gṛtsamadanaḥ gṛtsaścāsau madanaśca gṛtsamadanaḥ | gṛtsaḥ-medhāvī,
madanaḥ-harṣāluḥ
maṇḍūkāḥ (3) iti etatpadaṃ vaktavyam | ya ete maṇḍūkāḥ ete majjūkāḥ
kasmāt | majjanāt | nityamagnā hyeta udake | madateḥ vā syāt modatikarmaṇaḥ
nityapramuditā hi te | mandateḥ vā syāt tṛptikarmaṇaḥ | nityatṛptā hi te 5
pracurodakatvāt | maṇḍayateḥ iti vaiyākaraṇāḥ | te hi bhaktibhirnānācitrābhiḥ
vidhātrā maṇḍitā bhavanti | maṇḍa eṣām okaḥ iti vā | maṇḍe udake
eṣām okaḥ nivāsaḥ iti vā maṇḍūkāḥ
teṣām eṣā bhavati

3.10

“saṃvatsaraṃ śaṃśayānā brāhmaṇā vratacāriṇaḥ

3.6

vācaṃ parjanya̍jinvitāṃ pra maṇḍūkām̐ avādiṣuḥ ||”
saṃvatsaraṃ śiṣṭyānā brāhmaṇā vratacāriṇo'bruvāṇāḥ | api vopamārthe
syād brāhmaṇā iva vratacāriṇa iti | vācaṃ parjanyaprītāṃ prāvādiṣurmaṇḍūkāḥ
vasiṣṭho varṣakāmaḥ parjanyaṃ tuṣṭāva | taṃ maṇḍūkā anvamodanta | sa 15
maṇḍūkānanumodamānān dṛṣṭvā tuṣṭāva | tadabhivādinyeṣarg bhavati

3.7

“ upa̱ pra va̍da maṇḍūki̱ varṣa̱mā va̍da tāduri
madhye̍ ẖradasya̍ plavasva̱ vigṛ̍hya ca̱tura̍ḥ pa̱daḥ || ”
iti sā nigadvyākhyātā
akṣāḥ| aśnuvata enānīti vā | abhyaśnuvata ebhiriti vā | teṣāmeṣā bhavati

3.7-2

akṣāḥ (4) ityevamādīni labdhastutitvāt pṛthivyā̍yatanatvasāmānyādiha varge 5
samāmnātāni | teṣāṃ ca yathāsamāmnānameva akṣāḥ prathamaṃ nirvaktavyāḥ | kasmāt
aśnuvata enān iti vā | dīvyantaḥ kitavāḥ etān akṣān pāṇibhiḥ aśnuvate vyāpayanti | ta ete aśnoteḥ karmaṇi kārake | athavā abhyaśnuvate abhipūūrvasya
tasyaivāśnoteḥ karaṇe kārake | tairhi kitavāḥ pratikitavaṃ dhanam abhyaśnuvate
teṣām eṣā bhavati stutiḥ

3.8

10
“ prāvepā māṃ bṛhato mā̍dayanti pravātejā iri̍ṇe varvṛtānāḥ
soma̍syeva maujavatasya̍ bhakṣo vibhīda̍ko jāgṛvirmahyamacchān || ”
grāvāṇo hantervā, gṛṇātervā, gṛhṇātervā| teṣāmeṣā bhavati

3.8-2

mādayati harṣayati tarpayati tathā| vibhīdakaḥ-vibhettā koṣṭhayasya, jāgṛviḥ-jāgaraṇakartā| yo jayati sa harṣeṇa jāgarti yopi jīyate sa duḥkhena jāgarti | sa eṣaḥ
vibhīdakaḥ evaṃ prakāraḥ mahyam acchān-acacchadat | svena phalaśabdena sarvārtheṣu
punaḥpunaḥ bhṛśaṃ vā manaḥ chādayitvā devane evaikasmin mama manaḥ utsāhayati
mauñjavataḥ somaḥ | sa kasmāt | mūjavati jātaḥ | atha mūjavān kaḥ
parvataḥ| sa kasmāt mūjavān | muñjavān muñjastadvān
atha muñjaḥ kasmāt | sa hi vimucyate iṣīkayā
atha iṣīkā kasmāt | iṣateḥ gatikarmaṇaḥ| sā hi nirgatā bhavati muñjāt
iyamapītarā iṣīkā etasmādeva | yā śleṣā anyā vā | sāpi hi nirgatā
bhavati
grāvāṇaḥ ( 5 ) kasmāt | hanteḥ vā | tadarthopapatteḥ | varṇavyāpattyupajanābhyām
gṛṇāteḥ vā stutyarthasya | stūyante hi te | gṛhṇāteḥ vā | gṛhyante hi te
teṣām eṣā stutiḥ bhavati

3.9

" praite va̍dantu̱ pra va̱yaṃ va̍dāma̱ grāva̍bhyo̱ vāca̱ṃ vada̍tā̱ vada̍dbhyaḥ
yadadra̍yaḥ parva̍tāḥ sā̱kamāśa̍va̱ḥ śloka̍ gho̱ṣaṃ bhara̱thendrā̍ya so̱mina̍ḥ ||"
pravadantvete | pravadāma vayam | grāvabhyo vācaṃ vadata vadadbhyaḥ | yadadrayaḥ
parvatā adraraṇīyāḥ saha somamāśavaḥ kṣiprakāriṇaḥ | ślokaḥ śṛṇoter,
ghoṣo ghuṣyateḥ | somino yūyaṃ stheti vā | somino gṛheṣviti vā
yena narāḥ praśasyante sa nārāśaṃso mantraḥ| tasyaiṣā bhavati

3.9-2

nārāśaṃsaḥ ( 6) iti samāmnātaḥ | kaḥ punareṣa narāśaṃsaḥ | yena narāḥ praśasyante
sa nārāśaṃso mantraḥ| kimatra mantraḥ stūyate | na ityucyate | lakṣaṇaṃ mantraḥ | narāḥ
stūyante | evaṃ tarhi narāṇāmeva samāmnānaṃ prāptamāsīt | na | teṣāṃ sāmānyastutyabhāvāt rājñāṃ
ca stutyupapatteḥ | teṣāmapi ca sāmānyā stutirnāsti | asti tvaikaikaśyena keṣāṃcit | ato
bhāvayavyaṃ lakṣaṇīkṛtya nārāśaṃso mantra udāhriyate | tasya nārāśaṃsasya mantrasya udāharaṇam | tasya vā bhāvayavyasya prādhānyastutiḥ eṣā ṛk bhavati

3.10-2

" ama̍ndrā̱n stomā̱n pra bha̍re manī̱ṣā sindhau̱vadhi̍ kṣi̱yato̍ bhā̱vyasya̍
yo me̍ sa̱hasra̍mamīmīta sa̱vānatūrto rājā̱ śrava̍ṃ i̱cchamā̍naḥ ||”
adhikṣiyataḥ | yaḥ kimakarot | yo me sahasraṃ-bahūn savān-yajñān abhimītaniramimīta nirmitavān | bahūnāṃ yajñānāṃ yāgopakaraṇaṃ dattavān | atūrtaḥ-atūrṇaḥ
acapalaḥ atvaramāṇaḥ | krameṇa yo niramimīta sahasraṃ me mama savān | śravaḥpraśaṃsāṃ icchamānaḥ amandān stomān tasmai bhāvayavyāya rājñe prabhare aha5 miti

3.11

yajñasaṃyogād rājā stutiṃ labheta | rājasaṃyogād yuddhopakaraṇāni
teṣāṃ rathaḥ prathamāgāmī bhavati | ratho raṃhatergatikarmaṇaḥ | sthiratervā
syād viparītasya | ramamāṇo'smiṃstiṣṭhatīti vā | rapatervā, rasatervā
tasyaiṣā bhavati

3.12

("sthāne sthāne stutiḥ sarvā sthānādhipatibhāginī
ātmapratiṣṭhā boddhavyā tathopakaraṇastutiḥ ||"
“vana̍spate vī̱ḍva̱ṅgo hi bhū̱yā a̱smatsa̍khā pra̱tara̍ṇaḥ su̱vīra̍:
gobhi̍ḥ saṃna̍ddho asi vī̱ḷaya̍svāsthā̱tā te̍ jayatu jetvā̍ni ||”
vanaspate dṛḍhāṅgo hi bhavāsmatsakhā prataraṇaḥ suvīraḥ kalyāṇavīraḥ
gobhiḥ saṃnaddho asi, vīḷayasveti saṃstambhasva | āsthātā te jayatu
5 jetavyāni
dundubhiriti śabdānukaraṇam | drumo bhinna iti vā | dundubhyatervā
syācchabdakarmaṇaḥ | tasyaiṣā bhavati

3.12-2

nāma| drumo bhinna iti vā| drumaśabdāt pūrvapadaṃ bhitteruttarapadam| tatsaṃbhavo hyasau
drumaikadeśo niṣkuṣitaścarmaṇā pinaddhaḥ
tasya eṣā bhavati

3.13

“upa̍ śvāsaya pṛthi̱vīmu̱ta dyāṃ pu̍ru̱trā te̍ manutā̱ṃ viṣṭhi̍ta̱ṃ jaga̍t
sa du̍ndubhe sa̱jūrindre̍ṇa de̱vairdū̱rāddavī̍yo̱ apa̍ sedha̱ śatrū̍n||”
upaśvāsaya pṛthivīṃ ca divaṃ ca| bahudhā te ghoṣaṃ manyatāṃ viṣṭhitaṃ
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat| sa dundubhe sahajoṣeṇa indreṇa ca devaiśca dūrād
dūrataramapasedha śatrūn
iṣudhiḥ| iṣūṇāṃ nidhānam| tasyaiṣā bhavati

3.14

"bahvīnā̍ṃ pi̱tā ba̱hura̍sya pu̱traści̱ścā kṛ̍ṇoti̱ sama̍nāva̱gatya̍
i̱ṣu̱dhiḥ saṅkāḥ pṛ̍ta̍nāśca̱ sarvā̍ḥ pṛ̱ṣṭhe nina̍ddho jayati̱ prasū̍taḥ ||"
bahūnāṃ pitā, bahurasya putra itīṣūnabhipretya | prasmayata ivāpāvriyamāṇaḥ | śabdānukaraṇaṃ vā | saṅkāḥ sacateḥ, saṃpūrvādvā kirateḥ | pṛṣṭhe
5 ninaddho jayati prasūta iti vyākhyātam
hastaghno haste hanyate | tasyaiṣā bhavati

3.14-2

hastaghnaḥ (10) kalāpī, paṭṭakaḥ, godhā iti ca yamāhuḥ | sa kasmāt | haste
hyavasthito'sau jyayā hanyate | tasya eṣā bhavati

3.15

“a̱hiri̍va bho̱gaiḥ paryye̍ti bā̱huṃ jyāyā̍ he̱tiṃ pa̍ri̱bādha̍mānaḥ
ha̱sta̱ghno viśvā̍ va̱yunā̍ni vi̱dvān pumān pumāṃsa̱ṃ pari̍ pātu vi̱śvata̍ḥ ||”
abhīśavo vyākhyātāḥ | teṣāmeṣā bhavati

3.15-2

abhīśavaḥ (11) iti vaktavyam | te punaramī vyākhyātāḥ abhidhānatobhidheyataśca | abhīṣavo'bhyaśnuvate iti | teṣām eṣā bhavati—

3.16

"rathe̍ ti̱ṣṭhanna̍yati vā̱jina̍: pu̱ro yatra̍yatra kā̱maya̍te suṣāra̱thiḥ
abhī̱śūnā̍ṃ mahi̱māna̍ṃ panāyata̱ mana̍: pa̱ścādanu̍ yacchanti ra̱śmaya̍: ||"
10 dhanurdhanvatergatikarmaṇo, vadhakarmaṇo vā | dhanvantyasmādiṣavaḥ | tasyaiṣā bhavati

3.16-2

dhanuḥ (12) dhanvateḥ gatyarthasya | tadvalena hīṣavo gacchanti | vadhakarmaṇo vā
śatruvadhāya hiṃ tadupadyate | tasya eṣā bhavati—

3.17

"dhanva̍nā̱ gā dhanva̍nā̱jiṃ ja̍yema̱ dhanva̍nā tī̱vrāḥ sa̱mado̍ jayema
dhanu̱ḥ śatro̍rapakā̱maṃ kṛ̍ṇoti̱ dhanva̍nā̱ sarvā̍ḥ pra̱diśo̍ jayema ||"
iti sā nigadvyākhyātā | samadaḥ samado vātteḥ, saṃmado vā
madateḥ
jyā jayatervā, jinātervā, prajāvayatīṣūniti vā | tasyā eṣā
bhavati

3.17-2

jyā (13) iti vaktavyam | sā punariyaṃ jayatervā jinātervā | dhātvanyatvamarthaikatvam | tadbalena hi jīyate | sa punareṣa dhanurguṇaḥ | tasyā eṣā bhavati

3.18

“va̱kṣyantīvedā ga̍nīganti̱ karṇa̍ṃ pri̱yaṃ sakhā̍yaṃ pariṣasvajā̱nā
yoṣe̍va śi̱ṅkte vita̱tādhi̱ dhanva̱ñjyā i̱yaṃ sama̍ne pāra̱yantī̍ ||”
iṣuriṣatergatikarmaṇo, vadhakarmaṇo vā | tasyaiṣā bhavati

3.18-2

iṣuḥ (14) iti etat iṣateḥ gatikarmaṇaḥ | tadarthamevāsāvutpādyate, vadhārthasya 10
vā | tadarthameva hyasau gacchati | tasya eṣā bhavati--

3.19

“su̱pa̱rṇaṃ va̍ste mṛ̱go a̍syā da̱nto gobhi̱ḥ saṃna̍ddhā patati̱ prasū̍tā
yatrā̱ nara̱ḥ saṃ ca̱ vi ca̱ drava̍ṃti̱ tatrā̱smabhya̱miṣa̍va̱ḥ śarma̍ yaṃsan ||”
aśvājaniṃ kaśetyāhuḥ | kaśā prakāśayati bhayamaśvāya | kṛṣyatervāṇūbhāvāt | vāk punaḥ prakāśayatyarthān | khaśayā | krośatervā | aśvakaśāyā eṣā bhavati

3.20

"ā ja̍ṅghanti sānve̍ṣāṃ ja̱ghanā̱m̐ upa̍ jighnate
aśvā̍ja̍ni prace̍taso'śvā̍ntsa̱matsu̍ codaya ||"
ulūkhalam urukaraṃ vordhvakhaṃ vorkaraṃ vā
"uru me kurvityabravīttadulūkhalamabhavat |"
"urukaraṃ caitattadulūkhalamityācakṣate parokṣeṇa ||"
iti ca brāhmaṇam | tasyaiṣā bhavati

3.20-2

5 prakṛṣṭacetasaḥ gamanaṃ prati samutsukān samatsu-samaraṇeṣu-saṃgrāmeṣu tathā codaya
yathā jayeyam ityetadāśāsmahe
sānūni-sakthīni | tāni punaḥ saraṇāni | tadvalena hi saranti sarttāraḥ
sakthiḥ kasmāt | sacateḥ | kimasmin saktam | āsakto'smin kāyaḥ
kṛtsnaṃ śarīram | jaghanaṃ kasmāt | taddhi jaṃghanyate bhṛśaṃ hanyate kaśayā
uru karotītyurukarametat pratyakṣaṃmavyavahitaguṇābhidhānam | tat punaretat ralorvyatyayena vyavahitaguṇamucyate ulūkhalamiti
tasya eṣā stutiḥ bhavati--

3.21

“yacciddhi tvaṃ gṛhe̍gṛ̍ha ulūkhalaka yujyase̍
i̱ha dyu̱matta̍maṃ vada̱ jaya̍tāmiva dundubhiḥ ||”
iti sā nigadavyākhyātā

3.22

vṛṣabhaḥ prajāṃ varṣatīti vātibṛhati reta iti vā | tadvṛṣakarmoṃ varṣaṇādvā
vṛṣabhaḥ | tasyaiṣā bhavati

3.22-2

tasya govṛṣabhasya eṣā stutiḥ bhavati--

3.23

"nya̍krandayannupayanta̱ṃ ena̱mame̍hayan vṛṣa̱bhaṃ madhya̱ ā̱jeḥ
tena̍ sū̱bharva̍ṃ śa̱tava̍t sa̱hasra̱ṃ gavā̍ṃ mu̱dgala̱ḥ pradha̍ne jigāya ||"
drughaṇaḥ, drumamayo ghanaḥ | tatretihāsamācakṣate | mudgalo bhārmyaśva
ṛṣirvṛṣabhaṃ ca drughaṇaṃ ca yuktvā saṃgrāme vyavahṛtyājiṃ jigāya | tadabhivādintyeṣargaṃ bhavati

3.24

drughaṇaḥ (18) iti etat padam | sa punareṣaḥ drumamayo ghanaḥ druprakṛtiḥ
tatprakṛtivacane mayaṭ | druśabdāt pūrvapadaṃ ghanaśabdāduttarapadam | mudraro'bhidheyaḥ
" imaṃ taṃ pa̍śya vṛṣa̱bhasya̍ yu̱ñjaṃ kāṣṭhā̍yā̱ madhye̍ drugha̱ṇaṃ śayā̍nam
yena̍ ji̱gāya̍ śa̱tava̍t sa̱hasra̱ṃ gavā̍ṃ mudga̱laḥ pṛ̍tanā̱jye̍ṣu || "
imaṃ taṃ paśya vṛṣabhasya sahayujaṃ kāṣṭhāyā madhye drughaṇaṃ śayānam | yena
jigāya śatavat sahasraṃ gavāṃ mudgalaḥ pṛtanājyeṣu | pṛtanājyamiti
5 saṃgrāmanāma | pṛtanānām ajanādvā, jayanādvā | mudgalo mudravān, mudgagilo vā, madanaṃ gilatīti vā, madaṃgilo vā, mudaṃgilo vā | bhārmyaśvo bhṛmyaśvasya putraḥ | bhṛmyaśvo bhṛmayo'syāśvā, aśvabharaṇādvā
pituḥ ityannanāma | pātervā, pivatervā, pyāyatervā | tasyaiṣā
bhavati

3.24-2

pituḥ (19) iti etat vaktavyam | tat punaretat annanāma | tat kasmāt
pātervā rakṣaṇārthasya | pivatervā pānārthasya | tasya eṣā bhavati

3.25

“pituṃ nu̱ sto̍ṣaṃ ma̱ho dha̱rmāṇa̍ṃ tavi̱ṣīm
yasya̍ tri̱to vyoja̍sā vṛ̱traṃ vipa̍rvama̱rdaya̍t ||”
nadyo vyākhyātāḥ | tāsāmeṣā bhavati

3.25-2

nadyaḥ (20) avasaraprāptāḥ | tāḥ punaretāḥ vyākhyātāḥ | ‘ nadanā bhavanti
śabdavatyaḥ’ iti | tāsām eṣā bhavati

3.26

10 “ imaṃ me̍ gaṅge yamune sarasvati̱ śutu̍dri̱ stoma̍ṃ sacatā̱ paru̍ṣṇyā
a̱si̱knyā ma̍rudvṛdhe vi̱tasta̱yārjī̍kīye śṛṇu̱hyā su̱ṣoma̍yā || ”
śutudrī, śudrāviṇī, kṣipradrāviṇyāśu tunneva dravatīti vā| irāvatīṃ
paruṣṇītyāhuḥ, parvavatī bhāsvatī kuṭilagāminī
asityayaśuklāsitā | sitamiti varṇanāma, tatpratiṣedho'sitam
marudvṛdhāḥ sarvā nadyo, maruta enā vardhayanti | vitastāvidagdhā
vivṛddhā mahākūlā
ārjīkīyāṃ vipāḍityāhuṛrjīkaprabhavā varjugāminī vā | vipādvipāṭanādvā | vipāśanādvā | viprapaṇādvā | pāśā asyāṃ vyapāśyanta
vasiṣṭhasya mumūrṣataḥ | tasmādvipāḍucyate, pūrvamāsīduruṃjirā | suṣomā
sindhuryadenāmabhiprasuvanti nadyaḥ | sindhuḥ syandanāt
āpa āpnoteḥ | tāsāmeṣā bhavati

3.26-2

imaṃ me gaṅge yamune-iti | he marudvṛdhe gaṅge yamune sarasvati śutudri
yūyam imaṃ me mama stomaṃ sacata āsevadhvaṃ paruṣṇyā saha | marudvṛdhe
ārjīkīye tvamapi asiknyā vitastayā suṣomayā ca saha āśṛṇuhi
vitastā avidagdhā
tāsām eṣā bhavati

3.27

"āpo̱ hi ṣṭhā ma̍yo̱bhuva̱stā na̍ ū̱rje da̍dhātana
ma̱he raṇā̍ya̱ cakṣa̍se ||"
āpo hi stha sukhabhuvastā no'nnāya dhatta | mahate ca no raṇāya
ramaṇīyāya ca darśanāya
5 oṣadhaya oṣaddhayantīti vauṣatyenā dhayantīti vā| doṣaṃ dhayantīti
vā| tāsāmeṣā bhavati

3.27-2

dāhopaśamanāya, tāveva dhātū karmaṇi kārake | doṣaṃ dhayantīti vā | yaḥ kaścidupajāyate
doṣo vātādikṛtaḥ śarīre, tametā dhayanti | iti doṣaśabdātpūrvapadaṃ dhayaterevottarapadaṃ
kartaryeva kārake | tāsām oṣadhīnām eṣā ṛk bhavati

3.28

“yā oṣa̍dhīḥ pūrvā̍ jā̱tā de̱vebhya̍striyu̱gaṃ pu̱rā
mannai̱ nu ba̱bhrūṇā̍ma̱haṃ śa̱taṃ dhāmā̍ni sa̱pta ca̍ ||”
rātrivryākhyātā | tasyā eṣā bhavati

3.28-2

ma̱nai nu ba̱bhrūṇā̍ma̱haṃ śa̱taṃ dhāmā̍ni sa̱pta ca̍
rātriḥ (23)
tasyāḥ eṣā stutiḥ bhavati

3.29

“ā rātri̱ pārthi̍va̱ṃ raja̍ḥ pi̱tura̍prāyi̱ dhāma̍bhiḥ
15 di̱vaḥ sadā̍m̐si bṛ̱ha̱tī vi ti̍ṣṭhasa̱ ā tve̱ṣaṃ va̍rtate̱ tama̍ḥ ||”
araṇyānyararaṇyasya patnī | araṇyamapārṇaṃ grāmāt | aramaṇaṃ bhavatīti
vā | tasyā eṣā bhavati

3.29-2

20 ā rātri pārthivaṃ rajaḥ iti
araṇyānī (24) iti etatpadam| sā punaḥ araṇyasya patnī pālayitrī
devatā| atha araṇyaṃ kasmāt| araṇyam apārṇaṃ grāmāt| taddhi grāmādapārṇamapagataṃ
bhavati| 'ṛ gatau' ityasya| aramaṇaṃ bhavati iti vā| rameḥ pratiṣedhapūrvasya
na hyarakhye ratirbhavati| tasyāḥ eṣā bhavati stutiḥ

3.30

"araṃṇyānyaraṃṇyānyasau yā preva̱ naśya̍si
ka̱thā grāma̱ṃ na pṛ̍cchasi̱ na tvā̱ bhīri̍va vindatīm̐3 ||"
śraddhā śraddhānāt| tasyā eṣā bhavati

3.30-2

śraddhā (25) iti etatpadam | atra śrat iti satyanāma pūrvapadam | tat satyamasyāṃ
dhīyata iti śraddhā | dharmārthakāmamokṣeṣu aviparyayeṇaivametaditi yā buddhirutpadyate
tadadhidevatā bhāvākhyā śraddhetyucyate | sā punaḥ āgneyaṃ sarvaṃ prakāśamiti agneireva
tasyā eṣā bhavati stutiḥ

3.31

"śra̱ddhayā̱gniḥ sami̍dhyate śra̱ddhayā̍ hūyate ha̱viḥ
śra̱ddhāṃ bhaga̍sya mū̱rdhani̱ vaca̍sā vedayāmasi ||"
pṛthivī vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

3.31-2

pṛthivī (26) vyākhyātā | ‘atha vai darśanena pṛthuḥ’ ityatra | tasyā eṣā
bhavati

3.32

syonā naḥ pṛthivi bhavānṛkṣarā niveśanī | ṛkṣaraḥ kaṇṭaka ṛcchateḥ
kaṇṭakaḥ kantapo vā, kṛntatervā, kaṇṭatervā syādgatikarmaṇaḥ| uddhatatamo
bhavati | yaccha naḥ śarma | yacchantu śaraṇaṃ sarvataḥ pṛthu
apvā vyākhyātā | tasyā eṣā bhavati

3.33

15 “amīṣāṃ cittaṃ pratilobhaya̍ntī gṛhāṇāṅgā̍nyapve pare̍hi
a̱bhi prehi̱i nirda̍ha hṛtsu śokai̱randhe̱nāmi̍itrā̱stama̍sā sacantām ||”
amīṣāṃ cittāni prajñānāni pratilobhayamānā gṛhāṇāṅgānyaptre
parehi | abhiprahi | nirdahaiṣāṃ hṛdayāni śokaiḥ andhenāmitrastamasā
saṃsevyantām
agnāyyagneḥ patnī | tasyā eṣā bhavati

3.34

" i̱hendrā̱ṇīmupa̍ hvaye varu̱ṇānī̍ṃ sva̱staye̍
a̱gnāyīṃ soma̍pītaye ||”
iti sā nigadavyākhyātā

3.35

athāto'ṣṭau dvandvāni | ulūkhalamusale | ulūkhalaṃ vyākhyātam
musalaṃ muhuḥ saram | tayoreṣā bhavati

3.36

“āyajī vāja̍sāta̍mā tā hyu̍ccā vi̍jarbhutaḥ
harī̍ i̱vāndhā̍ṃsi bapsa̍tā ||”
1. samāmnātatvāt - Nigh. V. 2.
8. tenemā°-RS. IV. 57. 5.
13. ulūkhalaṃ vyākhyātam-Nir. IX. 20.
āyaṣṭavye annānāṃ saṃbhaktatame te hyuccairvihriyete harī ivānnāni
bhuñjāne
havirdhāne haviṣāṃ nidhāne | tayoreṣā bhavati

3.37

“ā vā̍mu̱pastha̍madruhā de̱vāḥ sī̍dantu ya̱jñiyā̍ḥ
i̱hādya soma̍pītaye ||”
15 dyāvāpṛthivyau vyākhyāte | tayoreṣā bhavati

3.37-2

dyāvāpṛthivyau (31) vyākhyāte | dyauśca pṛthivī ca ityete pade vyākhyāte
tayoḥ eṣā stutiḥ bhavati

3.38

“ dyāvā̍ naḥ pṛthi̱vī i̱maṃ si̱dhrama̱dya di̍vi̱spṛśa̍m
ya̱jñaṃ de̱veṣu̍ yacchatām ||”
vipāṭchutudryau vyākhyāte | tayoreṣā bhavati

3.39

divispṛśaṃ dyāṃ yaḥ spṛśati-āpūrayati tamevaṃguṇaṃ yajñaṃ deveṣu yacchatāmniyacchatām devebhyo dattam ityetadāśāsmahe
“pra parvatānāmuśatī upasthādaśve̍ iva̱ viṣi̍te̱ hāsa̍māne
gāve̍va śu̱bhre mā̱tarā̍ rihā̱ṇe vipā̍ṭchutu̱drī paya̍sā javete ||”
ārtnī artanthau vā | araṇyau vā | ariṣaṇyau vā | tayoreṣā
bhavati

3.39-2

ārttī (33) dhanuḥprānte | te kasmāt | artanthau vā | ṛterdhātogaṃtyarthasya
gamayataste iṣūn | araṇyau vā araṇāhauṃ ariṣaṇyau vā hantyau vā | tayoḥ
eṣā bhavati

3.40

"te ācara̍ntī̱ sama̍neva̱ yoṣā̍ mā̱tevaṃ putraṃ bibhṛtāmu̱pasthe̍
apa̱ śatrū̍n vidhyatāṃ saṃvidā̱ne ārttī̍ i̱me vi̍ṣphura̱ntī a̱mitrā̍n ||"
te ācarantyau samanasāviva yoṣe māteva putraṃ bibhṛtāmupastha
upasthāne | apavidhyatāṃ śatrūn saṃvidāne ārtyāvime vinnatyāvamitrān
śunāsīrau | śuno vāyuḥ | śu etyantarikṣe | sīra ādityaḥ
saraṇāt | tayoreṣā bhavati

3.40-2

śunāsīrau (34) ityatra śunaḥ vāyuḥ | sa hi kṣiprametyapratibadhyamāno'ntarikṣe | sīraḥ-ādityaḥ saraṇāt | sa hi nityaṃ sarati gacchati | tayoḥ
eṣā bhavati

3.41

"śunā̍sīrāvi̱māṃ vāca̍ṃ juṣethāṃ yaddi̱vi ca̱krathu̱ḥ paya̍ḥ
tene̱māmupa̍ siñcatam ||"
iti sā nigadvyākhyātā
devī joṣṭrī devyau joṣayitryau | dyāvāpṛthivyāviti vāhorāntre iti
vā | sasyaṃ ca samā ceti kātthakyaḥ | tayoraiṣa saṃpreṣo bhavati

3.41-2

devī joṣṭrī (35) devyau joṣayitryau | sarvasya tarpayitryau | ke punaste iti
dyāvāpṛthivyau ahorātre vā | sasyaṃ ca samā ca iti kātthakyaḥ | sasyaṃ vrīhyādi,
sameti saṃvatsaraḥ | tayoḥ eṣa saṃpraiṣo bhavati

3.42

“devī joṣṭrī̱ vasu̍dhitī̱ yayo̍ra̱nyāghā dveṣā̍ṃsi yū̱yava̱danyāva̍kṣadvasū̍5 vāryā̍ṇi̱ yaja̍mānāya vasu̱vane̍ vasu̱dheya̍sya vītā̱ṃ yaja̍ ||”
10 devī ūrjāhutī | devyā ūrjāhvāhnyau | dyāvāpṛthivyāviti vāhrorātre iti vā | sasyaṃ ca samā ceti kātthakyaḥ | tayoreṣa saṃpraiṣo
bhavati

3.42-2

devyau joṣayitryau 0--0yajeti saṃpraiṣaḥ | etasyārtha uktaḥ
devī ūrjāhutī (36) devyau ūrjāddhānyau | dyāvāpṛthivyau iti vā
ahorātre iti vā | sasyaṃ ca samā ca iti kātthakyaḥ | tayoḥ eṣaḥ
saṃpraiṣaḥ bhavati

3.43

10
“devī ūrjāhutī iṣamūrjamanyā va̍kṣat, sagdhiṃ sapītimanyā | narvena
pūrve daya̍mānāḥ syāma̍ purāṇena̱ navaṃ tāmūrjarmūrjāhutī ūrjaya̍māne adhātāṃ
vasu̱vane̍ vasu̱dheya̍sya vītām; yaja̍ ||”
devī ūrjāhutī devyau ūrjāvhānyau| annaṃ ca rasaṃ cāvahatyāvahatyanyā | sahajagdhaṃ ca sahapītaṃ cānyā | navena pūrvaṃ dayamānāḥ syāma
purāṇena navam | tāmūrjamūrjāhutī ūrjayamāne adhātāṃ vasuvanāya ca
vasudhānāya ca | vītāṃ pibetāṃ kāmayetāṃ vā| yajeti saṃpreṣo yajeti
5 saṃpreṣaḥ

3.43-2

vasudhānāya ca | vītāṃ pibetāṃ kāmayetāṃ vā | yaja iti saṃpreṣaḥ
iti

3.43-2.p1

(atha yānyaśvo voḷhā mā no mitraḥ kanikradaddarddaraṃ vada saṃvatsaramupa pra vada prāvepā mā praite vadantvamandān yajñasaṃyogād vanaspata upa
śvāsaya barhīnāmahiriva rathe tiṣṭhan dhanvanā gā vakṣyantīvedā suparṇamā
jaṅganti yācciddhi vṛṣabho nyakrandayannamaṃ taṃ pituṃ nvimaṃ ma āpo hi ṣṭhā
yā oṣadhīrā rātryaraṇyāni śraddhayāgniḥ syonāmīṣāṃ cittimihendrāṇyathāta āyajyā vāṃ dyāvā naḥ pra parvatānāṃ te ācarantī śunāsīrau
devī joṣṭrī devī ūrjāhutī tricatvāriṃśat || )

Linked texts (7)