Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 101.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 101.1

Language
Sanskrit

101.1

“sugu̍raṃsat0-sināti̍ (ṛ0 saṃ0 2, 1, 10, 2)”-iti || kakṣīvata ārṣam | ya eva “suguḥ” “bhavati”, śobhanaguḥ sa eva “suhiraṇyaḥ” bhavati sa eva “svaśvaḥ” bhavati | “bṛhat” ca “mahacca” “asmai” “vayaḥ” annam “indraḥ” “dadhāti” dadāti | ātta nebhya kim ? iti | ucyate-“yastvā''yantaṃ vasunā prātaritvaḥ” | “prātarāgāminnatithe !” sa hi prātaḥprātaranyāni gṛhāṇyabhyeti, tenaivamāmantryate “prātaritvaḥ!” iti | āyantam adhvānaṃ vasunā annena kṣudhā viprabhraśya māna prāṇam | “mukṣījayeva” pāśyayeva, “kumāraḥ” “padiṃ” patitāraṃ pakṣiṇam “utsināti” uddhṛtya sināti, badhnāti, prāṇāṃstvayi manniyacchatītyarthaḥ | yathā hi-atithiradhvago bhavati, sa patana kṣudhino'nnamayogena kasyacid gṛhiṇo gṛhe'vatiṣṭhate, evametat syāt || evamatra pakṣī ‘padi’'-śabdenocyate, sa hi atikrāmamāṇaḥ pāśyayā badhyata ityupapadyate || “mukṣījā mocanācca” sā hi avamucyata pakṣiṇaḥ pāde | “sayanācca” sīyate badhyate hi tayā pakṣī | “tatanācca” sā hi pakṣiṇā vadhāya tanyate | etābhyaḥ kriyābhyo yathāsambhava “mukṣījā”-ityetadabhidhānaṃ bhavati |
5 |
19 |

Linked texts (1)