Yāska's Nirukta 109.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 109.2
- Language
- Sanskrit
109.2
"tutum-ākṛṣe (74)" ityete anavagate | "tutum"- ityasya "tūrṇam"- iti śabdasamādhiḥ | "ākṛṣe"-ityasya "upākuruṣe"-iti śabdasamādhiḥ || ‘“etā viśvā̱ sarva̍nā tutumākṛṣe sva̱yaṃ sū̍no̱ saha̍so̱ yāni̍ dadhi̱ṣe | varā̍ya te̱ pātra̱ṃ dharma̍ṇe̱ tanā̍ ya̱jño mantro̱ brahmodya̍ta̱ṃ vaca̍ḥ || ( ṛ0 saṃ 8, 1, 9, 6 )"--iti || indrasya vaikuṇṭhasyeyamarṣam | aindre sūkte nividdhānīye mahāvrate mahadukthe śastre śasyate || "etā" "etāni" "viśvā" viśvāni, "sarvāṇi sthānāni"| tvamupāgamya tenatena devatātmanā kuruṣva, nivarttayetyarthaḥ | āha-katamāni punastāni sthānāni ? ucyate,-"svayaṃ sūno sahaso yāni dadhiṣe” | he sūno sahasaḥ "balasya putra !" "yāni" etāni 'svayam' eva 'dadhiṣe' dhārayasi, tāni tvameva kuruṣe | yata evaṃ kuruṣe, ata eva tvameva dhārayitā laṣṭā cāsya jagataḥ | ata etasmāt kāraṇāt ‘varāya’ varayitavyāya, 'te' tava, 'pātram' etat somapūrṇaṃ pradiśāmaḥ | 'dharmaṇe' dhārayitre | 'tanā' ca dhanaṃ ca, sarvaṃ tavaiva | 'yajñaḥ' ca kṛtsnaḥ tavaiva | 'mantraḥ' ca karmakaraṇaḥ, tavaiva | 'brahma' cānnaṃ, tavaiva | 'udyataṃ' caitadanekaprakāramapi stutilakṣaṇaṃ 'vacaḥ' tavaiva || evamatra śabdasārūpyāt "tutum"-ityeṣa śabdaḥ tūrṇamityevamupapadyate | karaṇasambandhācca, yaddhi kartavyaṃ bhavati, tasya tūrṇameva karaṇamiṣyate kartṛbhiḥ tasmādupapadyate | "ākṛṣe"- ityatrāpi yaddhi kriyate, tadupagamyābhimukhyenaiva sthitvā kriyata iti "upa"-śabdo'tra bhāṣyakāreṇādhyāhṛtaḥ || atra "sūno ! sahasaḥ”—ityetasmādviśeṣaliṅgādāgneyīmetāmṛcaṃ kṛtvā kecid vyācakṣate, agnihiṃ balena mathyamāno jāyata iti | tathāhi prakaraṇavirodho bhavati | sūktaṃ hyetadaindram | aindratve tvasya "sūno !”—“sahasaḥ”-ityetayoḥ padayorarthayojanā, adhidevatābhāvena, prāṇa indro vyavasthitaḥ, tasyettaro yaḥ prekṣāmutpādyāviṣṭaḥ
prāṇaḥ sa putraḥ,-"tyevamupapadyate pitṛputrabhāvaḥ | taduktam,-"prāṇo vā0 ahamāsmi, prāṇastvaṃ, prāṇaḥ sarvāṇi bhūtāni"-iti |
5 |
25 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit