Yāska's Nirukta 120
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 120
- Language
- Sanskrit
120.1
"upasi ( 24 )"-ityanavagatam | "upasthe"-ityavagamaḥ | "pṛ̱kto ja̍gāra̱ pratyañca̍matti śī̱rṣṇā śira̱ḥ prati̍dadhau varū̍tham | āsī̍na ū̱rdhvāmu̱pasi̍ kṣiṇāti̱ nya̍ṅkurutānāmanve̍ti̱ bhūmi̍m || ( ṛ0saṃ0 7, 7, 17, 3 )"-iti || vasukasya indraputrasya ārṣam | aindrī | triṣṭup | mahāvrate marutvatīye śastre śasyate || ‘paktaḥ' pādataḥ raśmibhiḥ itaḥ lokāt yadādityaḥ ‘jagāra’ gṛhṇātyudakam, tat indro madhyasthāne “āsīnaḥ” ‘pratyañcam' ātmānaṃ pratyañcitaṃ prāptam, tena bhagavatādityena ‘śīrṣṇā' utsṛṣṭam ‘atti’ svīkarotītyarthaḥ | tadevamasau svīkṛtya caturṣu vārṣikeṣu māseṣu pṛthivīlokanivāsināṃ janānāṃ ‘śiraḥ pratidadhau’ śirasa upari dadhāti | ‘varūthaṃ’ varataramudakam | evamayamandro jagadupakārāya pratisaṃvatsaram etāṃ dyulokākhyāṃ gām ādityopasṛṣṭām, “ūrddhām” uparyavasthitām, antarikṣaloke āsīnaḥ “upasi” “upasthe” ātmana upasthāne, antarikṣaloke. “kṣiṇāti” prakṣārayati | yacca prakṣārayati, tadimaṃ lokaṃ prati punarutsṛjati | tat tenotsṛṣṭaṃ ‘nyaka’ nīcairviprabhāvena āgacchati | tataḥ ‘uttānāṃ ’bhūmiṃ' yathānimnam ‘anveti’ || evamatra “upasi”-ityasya śabdasārūpyāt arthopapatteśca “upasthe”-ityevārthapratītiḥ || “api vā śira ādityo bhavati”-ityuktam, tasmāt “śīrṣṇā”- ityatropapadyate śirastvamādityasya |
6|
6|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit