Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 123

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 123

Language
Sanskrit

123.1

"śrāyantaḥ ( 34 )"-ityanavagatam | "samāśritāḥ"-ityevamarthapratītiḥ | śrāya̍nta iva̱ sūrye0-na dī̍dhima ( ṛ0 sa0 6, 7, 3, 3, )"-iti | bṛhatī | nṛmedhasya āṅgirasasyeyamarṣam | anargarātimitīyamanantaraitasyā mahāvrate bṛhatīsahasre viniyogaḥ | "śrāyanta iva sūryam" ivo'narthaka etasmin prathame'rthe | "samāśritāḥ" samantādāśritāḥ "sūryam" "upatiṣṭhante" raśmayaḥ | kim ? iti, - "viśvedindrasya bhakṣata" | it ityanarthaka eva | viśvā viśvāni "sarvāṇi" indrasya "dhanāni" sūryasya svabhūtāni, udakāni, tena pravṛttāni "vibhakṣamāṇāḥ" vibhaktumicchantaḥ | "api vā" it-ityayam "upamārthe syāt" nānarthakaḥ || āha-katham ? iti, ucyate "sūryamivendramupatiṣṭhante", yathā sūryamahanyahani raśmaya upatiṣṭhante, evaṃ madhyasthānamindramudakeśvaramupatiṣṭhante | tasya indrasya svabhūtāni sarvāṇi dhanāni udakāni tena pravṛttāni, ātmano janānāṃ vā vibhaktumicchantaḥ | kiñca, "vasū̍ni jāte janamāna ojasā"| yathendra ādityo vā vasūni dhanāni jāte "ca" utpanne ca janamāne "janiṣyamāṇe ca" svena ojasā aiśvarya-"balena" "vibhajati" | tathaiva yathā vibhaktaḥ tena, "taṃ" 'bhāga' bhṛtāni upajīvanti, tadaiśvaryānupravṛttyaiva | yata evamataḥ "vayam" api "tam" eva 'bhāgaṃ' 'prati' 'na dīdhima' | atra 'na'ityanarthakaḥ, anorvā sthāne | "taṃ vayaṃ bhāgamanuṣyāyāmaḥ" - iti bhāṣyakāro nirāha || evamatra śrāyanta iva sūryam-iti naryasambandhāt raśmayo'dhyāhṛtāḥ, raśmisambandhācca "śrāyantaḥ" ityeṣa śabdaḥ, samāṅāvupasargāvadhyāhṛtya "samāśritāḥ"-ityevamapamārthe bhavatītyupapadyate || "ojaḥ"-"ojatervā" vṛddhyarthasya ( cu0 a0 pa0 ), "ubjatervā" nyagbhāvārthasya ( tu0 pa0 ) |
6 |
8 |

Linked texts (1)