Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 125.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 125.1

Language
Sanskrit

125.1

"vijāmātuḥ (40)"-ityanavagatam | upasargasyāparisamāptyarthe vṛttiratrānavagamaḥ | "asusamāpta iva varo'bhipretaḥ"-iti bhāṣyakāro nirāha | vigatajāmātṛbhāva iva ca, yo hyaprāptajāmātṛbhāvaḥ sa vijāmātetyucyate, sa hi dākṣiṇātyeṣu prasiddhaḥ | "aśra̍va̱ṃ hi0-janayā̱mi navya̍m || (ṛ0 saṃ 1, 7, 28, 2)”-iti | kutsasyārṣam | triṣṭup || "aśravam" "aśrauṣam" aham "vāṃ" yuvām | he "indrāgnī !" "bhūridāvattarā" "bahudātṛtarau" bhūridātārau | kutaḥ ? "vijāmātuḥ" "asusamāptāt jāmātuḥ" yo hi asamāptajāmātṛbhāvo bhavati, sa jāmātṛguṇahīnatvāt bahudānena kanyāpitṝnārādhya tebhya ātmānaṃ rocayati | tato'pi bahutarasya dhanasya dātārāvahamaśrauṣaṃ bhavantau | "uta vā ghā syālāt" | ghā-ityanarthakaḥ | syālāt api bahudātārau yuvāmahamaśrauṣaṃ bhavantau, syālo'pi hi bhaginīpriyacikīrṣayā bahuva dadāti | yata evamahamaśrauṣaṃ bhavantau, etasmāt kāraṇāt "somasya" "prayatī"-pradānena, he indrāgnī ! ahaṃ "yuvābhyāṃ" "stomaṃ" "janayāmi" uccārayāmi, "navyaṃ" navataramanyebhyaḥ stomebhyaḥ || evamatra "vijāmātṛ"śabdena asusamāptajāmātṛbhāvaḥ ucyate, tasya bahudātṛtvādityupapattiḥ ||
“vijāmāteti” “śaśvat” prasiddhametat “dākṣiṇājoḥ krītāpattimācakṣate” sam̐ hi viguṇatvādātmanaḥ krīṇāti kanyāmātmano bhāryārthe | tasmāt “asusamāptaṃ iva” asau “varo'bhipretaḥ”|| “jāmātā” “jā apatyam, tannirmātā” jāmātā, strītvaṃ hi maithunena vyavahareṇāsau nirmiṇoti, tenāsau duhituḥ patirjāmātā bhavati || “syālaḥ āsannaḥ saṃyogeneti” “naidānāḥ” nidānavido manyante || atha “vā” “syam”-iti “śūrpam” ucyate, “syāt” tasmādasau gṛhītvā vivāhe “lājānāvapati” tasmāt syāla ityucyate | “syaṃ śūrpam” “syateḥ (di0 pa0 )” dhātoḥ prakṣepaṇāryasya, tena hi tuṣāḥ kṣipyante || “śūrpam aśanapavanam” tena hyaśanaṃ pūyate | “śṛṇāteḥ (kryā0 pa0 ) vā” taddhi śaramayaṃ bhavati |
6 |
9 |

Linked texts (1)