Yāska's Nirukta 130.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 130.1
- Language
- Sanskrit
130.1
"te hi ya̱jñeṣu̍ ya̱jñiyā̍sa ū̱māḥ sa̱dhastha̱ṃ viśve̍ a̱bhisanti̍ de̱vāḥ | tām̐ a̍dhva̱ra u̍śa̱to ya̍kṣyagne̱ śru̱ṣṭī bhaga̱ṃ nāsa̍tyā̱ pura̍ndhim || ( ṛ0 saṃ0 5, 4, 6, 4)"-iti || vasiṣṭhasyārṣam | vaiśvadevī | triṣṭup | 'te' ye 'viśvedevāḥ' 'yajñeṣu' 'yajñiyāsaḥ' yajñasampādinaḥ, 'ūmāḥ' avitāraḥ rakṣitāraḥ, avanīyā vā tarpaṇīyāḥ, 'sadhasthaṃ' vaiśvadevaṃ samānaṃ sthānam 'abhisanti' abhitiṣṭhante | kiṃ teṣām ? iti,-"tān" viśvāndevān he "agne" ! etasmin "adhvare" "yajñe" "uśataḥ" svamaṃśaṃ "kāmayamānān" "śruṣṭī" "kṣipram" avi-
lambhamānaḥ “yaṣṭi” “yaja” “bhagaṃ” ca yaja, “nāsatyā” “nāsatyau cāśvinau” yaja, “purandhim” ca yajaṃ || evamatra yāgasya viprabhayāt kṣiprasyeṣṭatvāt “śruṣṭi-iti kṣipranāma”-ityupapadyate || anyatra hi vakṣyati “śruṣṭīvarīḥ = sukhavatīḥ” iti, tasmādetadanekārthamapi bhavati ||
“satyau eva nāsatyau-iti” “aurṇavābhaḥ”-ācāryoṃ manyate | tau hi satyameva brūtaḥ, na kadācidapyasatyam | tasmānnāsatyāvityucyate | dviḥ pratiṣedhaḥ prakṛtimāpādayati | athavā-“satyasya” udakasya yajñasya vā “praṇetārau” nāsatyau, tathāhi “āgrāyaṇaḥ” ācāryoṃ manyate | atha “vā” aitihāsikapakṣeṇa “nāsikāprabhavau hi tau babhūvaturiti” ||
“purandhiḥ” | purandhiśabdo'tra guṇapadatvāt sandihyate iti vicāryate-“tatkaḥ purandhiḥ ?” -iti | “bhagaḥ” atra “purastāt”-“śruṣṭī bhagam”-iti, “tasya” ayam “anvādeśaḥ”-“ityekam” ācāryyamatam | nāsatyāvanantarāvāpa santau na sandihyete dvivacanavācyatvāt tayoḥ, -ekavacanāntatvāt “purandhi”-śabdasya ca | “indraḥ” uktaḥ syāt purandhiśabdena, “ityaparaṃ” matam | kiṃkāraṇam ? “saḥ” hi indraḥ “bahukarmatamaḥ” anyebhyo devebhyaḥ | “dhīḥ”-iti karmanāmasu paṭhitam, tadyasya puru bahu sa purandhiḥ, sa cendraḥ | tasmāt purandhiḥ indraḥ-ityupapadyate | athavā-anyena purandhitvamindrasya syāt,-“purāṃ ca dārayitṛtamaḥ” meghapuro hyasāveva dārayati | “varuṇaḥ” purandhiśabdenocyate,-“ityaparam” matam | kiṃkāraṇam ? “taṃ” hi anyatrāpi mantradṛk “prajñayā” buddhyā “stauti” | tadyathā,-
atrerāṣa̍m | vāruṇī | triṣṭup | “imāṃ” “māyāṃ” prajñāṃ “kavitamasya” medhāvitamasya dyotamānasya 'mahīṃ' mahatīṃ māyāṃ 'na kirādadharṣa' na kaścidapyādharṣayituṃ śaknoti | katamāṃ māyām ? iti- 'ekam' etaṃ santaṃ varuṇam ādityam, 'yat' etā 'udbhā' udakena raśminā nadyaḥ 'enīḥ' gamanaśīlāḥ satataṃmudakamādāya ādityamaṇḍalaṃ gaccheti evaṃ nāmāharniśametā gacchantyaḥ 'avanayaḥ' nadya iva 'samudraṃ' siñcantyaḥ 'na pṛṇanti' na prīṇayanti buddhayā | teṣāṃ raśmīnāṃ ca māyāṃm evaṃlakṣaṇāṃ bhagavato varuṇasya 'ādharṣayitum' abhibhavituṃ vijñātuṃ na śaknoti
kaścidapi kathayitum | kathamapyayaṃ na sampūryeta iti || evamatra varuṇaḥ, prajñayā stūyate, dhīririta ca prajñānāma, sā yasya purvī bahvī, sa purandhiḥ | varuṇaśca prajñayā stūyate, tasmāt "varuṇaḥ = purandhiḥ"- ityupapadyate |
6 |
13 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit