Yāska's Nirukta 146
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 146
- Language
- Sanskrit
146.2
"rāspinaḥ(90)"-ityanavagatam | "rāpī"-iti vā syāt, "rāsī"-iti vā"rapateḥ vā" śabdārthasya, "rasateḥ vā" śabdārthasyaiva | raṇaṇaśīlo vā rasanaśīlo vā yaḥ, saḥ rāspī || "u̱ta tyā me̱ yaśa̍sā̱ śveta̱nāyai̱ vyantā̱ pānto̍śijo hu̱vadhyai̍ | pra vo̱ napā̍tama̱pāṃ kṛ̍ṇudhvaṃ pramā̱tarā̍ rā̱spina̱syāyo̍ḥ||(ṛ0saṃ02,1,1,4)"-iti || kakṣīvata ārṣam | triṣṭup | vaiśvadeve sūkte | 'uta tyā' api tau, aśvinau | 'me' mama 'yaśasā' havirlakṣaṇena dhanena tarpyamāṇau, 'śvetanāyai'uṣasaḥ kāle prāpte "vyantā pāntā" vītām bhakṣayetāṃ puroḍāśam, pibetāṃ somam | yato bravīmi,-he 'auśijaḥ' medhāvinaḥ! ṛtvijaḥ ! 'huvadhyai' āhvayadhvaṃ tāvaśvinau | kiñca, 'pra' bravīmi 'vaḥ'-'kṛṇudhvama' 'apāṃ napātam' api, etasmin karmaṇi bhāgināmiti | kiñca, 'pramātarau' dyāvāpṛthivyāvapi sarvabhūtanirmātryau kṛṇudhvaiva, etasmin karmaṇi bhāginyāviti etacca vaḥ prabravīmi | kaṃ ca punararthaṃ puraskṛtya etat kurudhvam ? iti,-"rāspinasya āyoḥ" raṇaṇaśilasya vā rasanīlasya vā śabdakāriṇo varṣabhūtasyodakasya prāptyartham, athavā-stotuḥ putrasya prāptyartham | "āyavaḥ"-iti manuṣyanāma || evamatra "rāspina"-śabdena udakaṃ stotā vābhidhīyate, śabdasārūpyādarthāvirodhācca |
6 |
21 |
146.3
. “ṛñjatiḥ (91)” “prasādhanakarmā”| “bhāṛjīkaḥ”—ityanena gatārthatāmasya manyamāno bhāṣyakāro nigamaṃ nādhīte || kecittvatra etaṃ śeṣamadhīyate || “dūtaṃ vo viśvave̍dasaṃ havya̱vāha̱mama̍rtyam | yaji̍ṣṭhamṛñjase gi̱rā || (ṛ0 saṃ0 3, 5, 8, 1)”—iti || vāmadevasyārṣam | gāyatrī | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | ‘vaḥ’—ityetasya ‘tvam’—iti vipariṇāmaḥ | he yajamāna! tvaṃ ‘dūtam’ ‘viśvavedasam’ sarvaprajñānam, ‘havya vāham’ haviṣāṃ voḍhāram, ‘amartyam’ amaraṇadharmāṇam, ‘yajiṣṭham’ yaṣṭṛtamam, ‘“ṛñjase” prasādhayasi ‘girā’ stutyetyarthaḥ || evamatra ‘“ṛñjatiḥ prasādhanakarmā” dūtasambandhāt |
6 |
21 |
146.4
“ṛjuḥ (92)”— “ityapi” “asya” eva ṛñjateḥ “bhavati” || “ṛjunītī no̍ varu̍ṇo mi̱tro na̍yatu vi̱dvān | arya̱mā de̱vaiḥ sa̱joṣā̍ḥ || (ṛ0 saṃ0 1, 6, 17, 1)”—iti || gotamasyārṣam | vaiśvadeve sūkte | gāyatrī | gavāmayanasya dvitīye'hani śasyate maitrāvaruṇasya śastre | “ṛjunītī” ṛjunayanaḥ, ṛjuḥ praśo vā “varuṇaḥ” “naḥ” asmān ito lokādamuṃ lokaṃ karmaphalaprāptyarthaṃ ‘nayatu’ | ‘mitraḥ’ ca ‘vidvān’ nayatu | ‘aryamā’ ‘devaiḥ’ ‘sajoṣāḥ’ saha prīyamāṇaḥ nayatu|| evamatra ‘ṛju’-śabdena prasiddhaṃ nayanam, prasiddhā vā matirucyate |
6 |
21 |
146.21
“pratadvasū (93)”-ityanavagatam | “prāptavasū”-ityavagamaḥ | 'aśvau' abhidheyau | “i̱ha tyā saṃdha̱mādya̍ yu̱jñānaḥ soma̍pītaye | harò̱ indra̱ pratadva̍sū̱ abhisvara̍ || (ṛ0 saṃ0 6, 1, 12, 2)”-iti || nāradasyeyamārṣam | uṣṇik | mahāvrate auṣṇihī tṛcāśītiḥ, tasyāṃ śasyate | he "indra!" 'iha' karmaṇi 'tyā harī' tāvaśvau “pratadvasū” “prāptavasū” prāptadhanau, tayorhi ṛjīṣe dhānāśca dhanam, sa hi tābhyāṃ yajñe bhāgaḥ prātaḥ | 'sadhamādyā' sahamadanau 'yujānaḥ' yuktā rathe, tataḥ 'somapītaye' somapānārtham 'abhisvara' asmān pratyāgaccha || evamatra “harī”ityanena sambandhāt “pratadvasū = prāptavasū” aśvī-ityupapadyate |
6 |
5 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit