Yāska's Nirukta 154.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 154.2
- Language
- Sanskrit
154.2
"aṃhuraḥ (119 )" ityanavagatam | "aṃhasvān"-ityavagamaḥ | ro matvarthe | "aṃharaṇam-ityapyasya bhavati"-iti prāsaṅgikam, evamapi hi prayogo bhavatīti || "tritaḥ kūpe'va̍hito de̱vānha̍vata ū̱taye̍ | tacchu̍śrāva̱ bṛha̱spati̍ḥ kṛ̱ṇvannaṃhūra̍ṇādu̱ru vitta̍ṃ me asya̱ roda̍sī || ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 2 )" iti || "sapta maryādā̍" - ityete tritasyaiva kūpa patitasyārṣe | etayoḥ pūrvā kutsasya vā | vaiśvadevī | ṣaṭktiḥ | prātagnuvākāśvinayorviniyuktā | 'tritaḥ' 'kūpe' 'avahitaḥ' patitaḥ, 'devān' 'havate' āhvayate, 'ūtaye' rakṣaṇayātmanaḥ | tasya āhvāna 'bṛhaspatiḥ śuśrāva' | "vittaṃ me asya rodasī"- ityetat punaḥpunarucyamāna dyāvāpṛthivyau śuśruvatuḥ | kimityetadasau śrāvayāñcakāra ? iti, - 'kṛṇvan' 'aṃhūraṇāt' aṃhasvataḥ kṛpāt ātmanaḥ | 'uru' vistīrṇa trāṇa kurvan || evamatra "andhakūpaḥ = aṃhūraṇaḥ"- ityupapadyate, prakaraṇāvirodhāt || "sapta maryā̍dāḥ ka̱vaya̍statakṣustāsā̱mekā̱mida̱bhya̍ṃhuro gā̍t | ā̱yorha̍ ska̱mbha u̍pa̱masya̍ nī̱ḷe pa̱thāṃ vi̍sarge dha̱ruṇe̍ṣu tasthau || (ṛ0 saṃ0 7, 5, 33, 6 )- iti || "sapta maryādāḥ" sapta sthitīḥ 'kavayaḥ' medhāvinaḥ, hiraṇyagarbhamanuprabhṛtayaḥ 'tatakṣuḥ' kṛtavantaḥ | nityā eva hi tāḥ, taistu tatprakhyāyikānusmaraṇāya granthasandarbhe'bhivyañjitāḥ, etadeva karaṇamityupacaryate | "tāsāmekāmidabhyaṃhuro gāt" | 'it'- ityanarthakaḥ, apyarthe vā | 'tāsāṃ' maryādānām 'ekāṃ' "abhigacchan" atikrāman "aṃhasvān bhavati" | 'gāt' ityetat, abheḥ samīpamākṛṣya "ekāmapyabhigacchan"-iti | katamāḥ punastā maryādāḥ ? iti, - "steyam" "talpārohaṇam"-ityevamādyāḥ | yaḥ punegtā nābhigacchāṃta, tasya kim ? iti, - saḥ 'āyoḥ' ayanasya sūryasya 'skambhe'
skambhane maṇḍale 'upamasya'sarvabhūtopanirmāturādityāntarapuruṣasya 'nīḷe'nīḍe nilayane sthāne, yāni dharūṇāni dhārayitṝṇi sthānāni 'apradhvaṃsāni' ābhūtasaṃplavasthāyīni, teṣu dharūṇepu 'tasthau' tiṣṭhati | āha-kasmin kāle iti ? ucyate-'pathāṃ visarge' viṣayānupraveśamārgabhūtānāmindriyāṇāṃ 'visarge' visarjanakāle prāpte, mṛtyukāla ityarthaḥ || maryādā sambandhāt spaṣṭatara eṣa nigama ityato'huraśabdo dvitīya upāttaḥ,smṛtisamāvāraścānena prativiśiṣṭa upadarśito bhaviṣyatītyevaṃ mantrebhya evopaśrutyasarva eva samācāraḥ viśiṣṭaiḥ smṛtikāraiḥ sandiṣṭo na svatantra iti |
6 |
27 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit