Yāska's Nirukta 167.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 167.1
- Language
- Sanskrit
167.1
“himenāgniṃghramaṃvārayethāṃ 0-sarvagaṇaṃ svasti || (ṛ0 saṃ0 1,8,9,3)”-iti || kakṣīvata ārṣam | triṣṭup | āśvinī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | he aśvinau ! “himena” “udakena” atipravṛddhaṃ “grīṣmānte” “agnim” abhivattīkṣaṇam balakaram upastaraṇābhidhāraṇātmakaṃ “ghraṃsam” “ahaḥ” lakṣaṇam, imān lokān didhakṣantamiva,
yuvām “avārayethām” | vārayitvā ca “pitumaṃtīm” “annavatīm” puroḍāśādyannasahitām “ūrjam” ājyalakṣṇām, yuktam “adhattam” “asmai” “agnaye” havirbhāje, varṣānugrahapūrvakayā oṣadhiniṣpattyā | kiñca, “ṛbīse atrimaśvināvanītam” yuvāmeva he “aśvinau !” “yo'yam” ṛbīse “pṛthivyām” agniranupraviṣṭo'ntaḥ, yenemāni pṛthivīgarbheṣu upanihitāni tindukādīni pacyante, yamavekṣyoktam,-“ṛvīsapakkaṃ nāśnīyāt” iti | “tam ut ninyathuḥ” yuvām, oṣadhyādyantarvarttinamauṣadhyādirūpeṇaiva | “sarvagaṇaṃ” “sarvanāmānam” agniraiva hyayamanenauṣadhyādirūpeṇāvasthitaḥ, sarvairnāmabhiḥ abhidhīyate, agneḥ sarvotpattidarśanāt | kampunararthaṃ purodhāya unninyathuḥ ? iti,-“svasti” svastyayanāyāsya jagataḥ, oṣadhyādyabhāvena hi sarvameva jagadvinaśyeta || evamatra “ṛbīsa”-śabdena “pṛthivī”- ucyate || “gaṇaḥ, gaṇanāt” ma hi gaṇyate bahusaṃyogāt | “guṇaśca” guṇo'pi gaṇanādeva, asāvapi hi gaṇyata eva,-dviguṇaḥ triguṇa iti | nigamaprasaktametaduktam || adhunāsya mantrasya bhāṣyakāraḥ samastārthamāha,-“yadavṛṣṭa oṣadhayaḥ uśanti prāṇinaśca pṛthivyāma tadaśvino rūpama” so'śvinoradhikāraḥ, tadaśvinormahābhāgyam| “tena” māhābhāgyalakṣaṇena rūpeṇa “etau” aśvinau mantradṛk “stauti”|
6|
36|
yāvanto mantrāḥsarvaśākhānām, teṣu yāni guṇapadāni lakṣaṇoddeśataḥ, tāni sarvāṇyadya vyākhyātāni|| iti śrījambūmārgāśramavāsinaḥ ācāryabhagavaddurgasya kṛtau ṛjvarthāyāṃ niruktadīpikākhyāyāṃ niruktavṛttau ṣaṣṭhā (ekādaśo ) dhyāyaḥ samāptaḥ |
6 || ( naigamaṃ kāṇḍaṃ pūrvārddhaśca saṃpūrṇe )
samāptaṃ naikapadikaṃ prakaraṇam| asyānu daivataṃ tadvayati, yasyāyamādiḥ “athāto daivatam” iti| yāvanto mantrāḥ sarvaśākhāsu, teṣu yāni guṇapadāni lakṣaṇoddeśataḥ, tāni manīṣyaiva vyākhyātāni dvayoḥ prakaraṇayoḥ—naighaṇṭukaikapādikayoḥ, saṃvijñātapadāni tu prathānastutibhāgdevatāviṣayāṇi agnyādīni sarvamantreṣvavaśiṣyante, tāni ca punaramūni samāmnātānyasmiñchāstre agnyādīni devapattyantāni | atastadvayācikhyāsayedamārabhyate |— “athāto daivatam”—iti| “atha”—śabdo'dhikārārthaḥ | “ataḥ” śabdaḥ krame, hetau vā| prakaraṇadvayānantaramidamavaśyaṃ samāmnāyānukramaprāptaṃ vyākhyātavyamityeṣaṃ kramaṃ| | daivatamantareṇa na śakyo devatāpadārthaḥ samyagavaboddhum, devatāparijñānānubaddhastvāgyaistaiḥ puruṣārtha ityataḥ, “daivataṃ” prakaraṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ—iti vākyaśeṣaḥ || evaṃ hetau |
7|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit