Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 178

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 178

Language
Sanskrit

178.1

sarvametanmantrāśrayamityuktam, ta eva tāvat mantrāḥ kasmāt ? īti vaktavyamata āha,“mantrāḥ mananāt” tebhyo hyadhyātmadhidaivādhiyajñādimantāro manyante, tadeṣāṃ mantratvam |
7 |
12 |

178.2

te punaśchandomayāḥ, nācchandasi vāguccaratīti | atha “chandāṃsi” kasmāt ? “chādanāt” | “yadebhirātmānamācchādayandevā mṛtyorbibhyataḥ, tacchandasāṃ chandastvam”-iti vijñāyate |
7 |
12 |

178.3

atha “yajuḥ” kasmāt ? “yajateḥ” dhātoḥ, tena hi viśeṣata ijyate, sarvatra yājyānte vaṣaṭkāravidhānāt |
7 |
12 |

178.4

atha “sāma” kasmāt ? taddhi “sammitam ṛcā” yāvatī ṛk tāvadeva parimāṇataḥ| “asyateḥ vā” kṣepaṇārthasya ( di0 pa0 ), prakṣiptamiva hi tat ṛci bhavati | vijñāyate ca “tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate”|athavā-“syateḥvā”iti|“ṣo antakarmaṇi(di0pa0)” antyaṃ tat karma bhavati, saṃhitā-padam-sāma iti | “ṛcā samaṃ mene-iti naidānāḥ” |
ṛcā etat samam ityevaṃ prajāpatiḥ mene jñātavān | athavā-ātmānameva ṛcā samaṃ, mene jñātavat, tat sāmnaḥ sāmatvam | ityevaṃ naidānāḥ manyante | nidānamiti granthaḥ, tadvido naidānāḥ |
7 |
12 |

178.5

"chandāṃsi cchādanāt" ( 7 |
12 | 2 )-ityuktam, tāni ca punaramūni gāyatrīpramukhāni | ato gāyatrīṃ nirāha,-"gāyatrī, gāyateḥ stutikarmaṇaḥ" tayā hi gīyante stūyante devatāḥ |
7 |
12 |

178.6

ataḥ paramuṣṇigādīni cchandāṃsi caturuttarāṇi tāni, tatprasaṅgenaiva nirāhatatra tāvat, "uṣṇik" "utstrātā" gāyatrītaścaturbhirakṣarairadhikairudveṣṭitā iva "bhavati" | uṣṇikgāyatryo jāgataśceti || "snihyateḥ vā syāt kāntikarmaṇaḥ" snigdhamiṣṭadevatānāṃ kāntametacchandaḥ || "uṣṇīṣiṇī" iva "vā,-iti aupamikam" | catvāryyakṣarāṇyasyāḥ uṣṇīṣamiva lakṣyante, tenoṣṇik || athoṣṇīṣa kasmāt ? "uṣṇīṣam" "snāyateḥ" śaucārthasya, śuddhaṃ hi tad bhavati śuklam |
12 |

178.7

"kakup" "kakubhinī" iva "bhavati" | saivoṣṇik jāgatena pādenopahitena
madhyataḥ kakubityucyate, sa tasyāḥ kakubiva madhyato bhavati, tena kakubhirnīva kakup || • atha "kakup" kasmāt ? “kujateḥ" “vā" kauṭilyārthasya, “ubjateḥ” “vā” nyagbhāvārthasya, nataṃ hi tad bhavati |
12 |

178.8

"kuñjaśca" kubjo'pyanayorevānyatarasmāt |
12 |

178.9

"anuṣṭup” “anuṣṭobhanāt” | kimiyamanuṣṭobheneti ? “gāyatrīmeva tripadāṃ satīṃ caturthena pādena anuṣṭobhati, -iti ca brāhmaṇam” | svamataṃ 'ca'-śabdena samucinoti | gāyatrī, tribhiraṣṭākṣaraiḥ pādaiḥ samāpyate, tasyāśca punaraparaḥ caturthaḥ pādo bhavati, yena tāmeva anuṣṭupa anuṣṭobhati, tasmādanuṣṭupa |
12 |

178.10

"bṛhatī" "parivarhaṇāt" parivṛddhāsau bhavati, anuṣṭubhaścaturbhirakṣaraiḥ uktaṃ hi"bṛhatī jāgatatrayaśca gāyatrāḥ" iti |
12 |

178.11

"paṅktiḥ" "pañcapadā” pañcabhiḥ pādaiḥ paṅktirityucyate |

178.12

atha “triṣṭup” kasmāt ? tato vigṛhyottaraṃ padaṃ nirāha,–“stobhatyuttarapadā" stobhatirdhāturuttaraṃ padaṃ yasyāḥ, seyaṃ stobhatyuttarapadā || "kā tu tritā syāt ?" atha punaḥ pūrvapade yeya tritā tritvaṃ śrūyate ‘tri’-iti, etat kimarthamiti ? ||
“tīrṇatamaṃ” stutatamamidaṃ “chandaḥ” gāyatryādibhyo bahutvāt, seyaṃ tīrṇatamā ca stobhati ceti triṣṭup || “trivṛd vajraḥ, tasya stobhati iti vā” vajramāyudham, tacca punaḥ prāyaḥ trisandhiśaro veṇuḥ śṛṅgaṃ śalyamiti vijñāyate, tasya stobhatītiḥ stutiḥ | athavā-aindrametacchandaḥ, vajraṃ cendrabhaktiḥ, tasmādupapadyate | “yat triḥ astobhat, tat triṣṭubhaḥ triṣṭupttvam-iti vijñāyate” iti |

Linked texts (1)