Yāska's Nirukta 181.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 181.2
- Language
- Sanskrit
181.2
atha khalu yathoktamamapi jyotirbhavatyagnistathodāhariṣyāmaḥ“samudrādū̱rmirmadhu̍mām̐ udā̍ra̱dupāṃśunā̱ sama̍mṛta̱tvamā̍naṭ | ghṛ̱tasya̱ nāma̱ guhya̱ṃ yadasti̍ ji̱hvā de̱vānā̍ma̱mṛta̍sya̱ nābhi̍:|| ( ṛ0 saṃ0 3, 8, 10, 1 )”-iti || “ādityam uktaṃ manyante” | pūrvaiyaiva samānārthaviniyogā | nānādevatābhivādastvasyāṃ devatānukramaṇyāṃ śaunakenoktaḥ | iha pum̐naḥ saurīti kṛtvodāhṛtā bhāṣyakāreṇa, sūktaṃ sakalaṃ ca | “samudrāt” udakasaṅghātāt “ūrmiḥ” chādakaḥ sarvasya prakāśena, “madhumān” udakavān, “udārat” udatītarat, uttarati vā, udeti ahnayahani prathairma janmābhipretya | sa punarjātaḥ san ‘amṛtatvam’ amṛtabhāvam ‘aṃśunā’ candramasā ‘upasamānaṭ’upasaṃkhyāpnoti|“so'syānnaṃ tena na mriyate yamakṣitimakṣitayaḥ pibanti”-ityuktam || kathamamṛtatvaṃ tena upasamānaṭ ? iti | ‘ghṛtasya’ udakasya haviṣo vā ‘yat’ ‘nāma’ namanaṃ ‘guhyaṃ’ rahasyamavijñātaṃ kenacidapi atra ‘asti’ vidyate candramasi, tatra ‘devānāṃ’ raśmīnāṃ ‘jihvā’ tadamṛtaṃ nityamāsvādayanti, devāstena na mriyante | teṣām ‘amṛtasya’ amaraṇatvasya ‘nābhiḥ’ nahanaṃ sa heturityarthaḥ |
7 |
17 |
atha kutaḥ sūryo'yamiti viśeṣato'vadhriyate, na caitasminnapi mantre'gniśabdo'sti, yaḥ satyapyādityadevatve'sya mantrasyāgnitvamādityasya prakhyāpayet, ghṛtastovya etā iti
ca. vijñāyate, tasmādasamarthamidamudāharaṇam 1 na asamartham| kasmāt ? sūkte'gniliṅgamekeṣāṃ śākhināmasti,-"i̱maṃ stana̍m"-ityatra "a̱pāṃ prapī̍tamagne"-iti | niviccāsmin sūkte dhīyate, sā cāgniliṅgā | ādityaścāyamanena mantreṇocyata iti sphuṭamasyaiva mantrasya "brāhmaṇam"- "samudrādvahye̱ṣo'dbhya udeti"- "iti ca" | na ca pārthivaḥ samudrāt udeti, virodhāt tasya udakena, tasmādādityo'trāgnirabhipretaḥ-iti nāsamarthamudāharaṇam |
7 |
17 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit