Yāska's Nirukta 185
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 185
- Language
- Sanskrit
185.2
idānīmutsargaṃ darśayati prayojanārtham,-"tadetadekameva jātavedasyaṃ gāyatraṃ tṛcam"-ityādi || taditi daśatayīṣvasyānusmṛtaye parokṣanirdeśaḥ | etaditi pra nūnamityetayā sannidhīkṛtyopadiśati | gāyatramiti cchandonirdeśo
vivakṣitaprayojanārthaḥ | tṛcamiti etatsūktasya saṅkhyānirdeśaḥ | daśatīṣu sarvāsvapīti nirdhāraṇe saptamī, “vidyate” asti || tataḥ kiṃ yadyetadaivakaṃ jātavedasyaṃ gāyatraṃ tṛcaṃ daśatīṣu vidyate ? śṛṇu-bahubhiretairgāyatracchandoyuktairjātavedasyairmantrairvidyate prayojanamasti | na caite bahavaḥ santi sarvāsapi daśatīṣvetadaivakaṃ tṛcaṃ muktvā || tatra kiṃ kartavyam ? | iti - “yattu kiñcidāgneyam” mantrajātam, gāyatre eva cchandāsa ajātavedoliṅgamapi, “tat” “jātavedasānām” mantrāṇāṃ “sthāne” vini-“yujyate” śāstreṇa | tena kiṃ sthitaṃ bhavati ? agnirava jātavedā iti, karmapṛthaktvāt māhābhāgyādvā iti, itarathā hi prayogavaikalyaṃ syāt | na cānyaddevatamanyasya sthāne prayujyate | yathā cāyamanarthāntaramagnirjātavedā etasmād vidhiliṅgāt, tathā vaiśvānaraprabhṛtayo'pītyupekyam |
7 |
20 |
185.3
“sa na manyeta”-iti pūrvavad vicāraḥ || kevalam “abhipravantu” ityatrāgnipradīvacāre agniśabdo viśeṣya āsīt, jātavedaḥśabdo'sya guṇapadamiti, iha tu jātavedaḥśabdavicāre punaḥ “abhipravantu”-ityasminnevopātte mantre guṇapadamagniśabdo jātavedaḥśabdasyetyetāvadupekṣyam || yathā tu pūrvasmin “samudrādūrmiḥ” - iti ādityasyāgnitvopapattāvudāharaṇam, tatheha“atha asau ādityaḥ, - udutyaṃ jātavedasam ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 6, 1 )”-iti jātavedastvopapattau | tadetat pratipadamudāharaṇam “upariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ”“jātavedasaṃ sūryamudvahantīti tu viśeṣaṇaviśeṣyasāmānādhikaraṇaikavākyaprasiddhyā svanigamasiddhamasmin mantre jātavedāḥ sūryaḥ”-iti | tasmāt suṣṭūktaṃ yat “sa na manyeta ayam eva agniḥ” jātavedāḥ iti |
7 |
20 |
185.20
"yaḥ tu sūktaṃ bhajate, yasmai haviḥ nirupyate, ayam eva saḥ agniḥ jātavedāḥ"iti pūrvavat prasiddhirava viśeṣahetuḥ || yadyapi mantradarśanamaviśiṣṭaṃ trayāṇāmapi jyotiṣāṃ jātavedastve, tathāpi pārthivo'gniritarayoḥ prasiddhyā viśeṣyate, jātavedastvaṃ hi yathā prasiddhamasminnagnau, na tathā vaidyute, nāpi sūrye iti || "nipātamevaite uttare jyotiṣī" "etena" jātavedā ityetena "nāmadheyena bhajete" iti vyākhyātam |
7 |
4 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit