Yāska's Nirukta 192.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 192.2
- Language
- Sanskrit
192.2
“prācīnaṃ barhiḥ0 ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 4 ) ''-iti || prācyāṃ diśi yadañcitaṃ gataṃ tata prāgagraṃ vā yat stīryate, tad bhavati “prācīnam” | kiṃ punastat ? “barhiḥ” “pravṛ-
jyate” pracchidyate lūyate, athavā “pravṛjyate” prastīryate | kiṃ punarevameva svamanīṣikayā ? netyucyate, -“pradiśā” vidhivākyena prāgudagvā barhiḥ chanettīti sāmarthyāt, athavā “pradiśā” prastaraṇamantreṇa “devasya tvā” - ityanena | staraṇapakṣe'pi “prācīnaṃ barhiḥ stṛṇāti”-iti vidhivākyam, “ūrṇāmradā viprathasva”-iti mantraḥ | (ṛ0 saṃ0 3, 8, 20, 4) || kimarthaṃ punastat pravṛjyate ? “pṛthivyāḥ vastoḥ asyāḥ” | pṛthivī vedī, tasyāḥ vastoḥ “vasanāya” ācchādanāya | kadāṃ ca punastat pravṛjyate ? “agre ahnām” “pūrvāhne” tadā hi praśasyate darbhastaraṇaṃ lavanaṃ vā | tatpravṛttaṃ prastīryamāṇaṃ vā yathākālaṃ vividhaṃ “prathate” | vistīryate vedyāṃ chādyamānāyām | pravṛjyamāna vā vistīryamāṇaṃ vā viprathate | “vitaram” vistīrṇadapi “vistīrṇataram” “varīyaḥ” “varataram” anyebhyo yajñāṅgebhyaḥ śreṣṭhataram, tadādhāratvāddhaviśām, “urutaraṃ vā” bahutaraṃ vā | kimarthaṃ punastat pravṛjyate, viprathate vā ? “devebhyaḥ” “ca” ‘aditaye’ “ca” katha nāma “syonaṃ” “sukhaṃ” syāditi, barhiṣā hi saguṇīkṛtātkarmaṇo. devānāṃ havirdāṝṇāṃ yajamānānām abhīpsitena phalena yogo bhavati, tat sukham | “aditaye” pṛthivyai, barhiṣā hi saguṇīkṛtāt karmaṇaścāhutidvāreṇa vṛṣṭirbhavati, tata oṣadhiprarohaḥ | tatt sukhaṃ nāma ||
nātra bravītyagniriti | tena yajñāṅgamevārbhimatametadidamapyasyācāryasya ca tadvāreṇaiva yajñadhānenāgniḥ stūyate, pṛthivyāyatanatvāt tasya | apare punaragnivadapi yojayanti mantrārthadṛśaḥ | tatpakṣe barhirityagnyabhidhānam | prāgucyate praṇīyata iti ‘prācīnaṃ barhiḥ’ praivṛddhamāhavanīyākhyaṃ jyotiḥ | “pravṛjyate” praṇīne tat punaḥ ‘pradiśā’ vacanena prāñcamuddharantīti | “pṛthivyāḥ” “vastoḥ” “vasanāya” agnineva hi vediranagnikā bhavati | “agre ahnām” “pūrvāhne” tat vividha “prathate” sāmidhenīprakṣepāt | ājyabhāgādyādhārādiṣu ca vistīrṇataraṃ vikṣiptataraṃ prathate | “varīyaḥ” “varataram” anyebhyo jyotirbhyaḥ, “urutaraṃ” mahattara “vā” “devebhyaḥ” yajamānebhyaḥ itarebhyo vā, “aditaye” “ca” pṛthivyai kathaṃ nāma “syonaṃ” syāditi ||
“syonam-iti sukhanāma” | “syateḥ” dhātoḥ avapūrvāt, tadeva hi “avasyanti” vyavasyanti, nivasanti prāṇinaḥ | “sevitavyaṃ bhavatīti vā” taddhi sarvasya sevanāhaṃ bhavati |
8 |
9 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit