Yāska's Nirukta 195.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 195.2
- Language
- Sanskrit
195.2
“daivyā hotārā0( ṛ0 saṃ0 8, 6, 9, 1 )”—iti | yāvetau “daivyau hotārau” | deveṣu bhavau daivyau, devāveva vā daivyau, svārthe eva taddhitaḥ | manuṣyahotārau apekṣya | daivyau hotārau hotṛmaitrāvaruṇau iti viśeṣaṇam | kau punastau ? “hotārā” “hotārau” āhvātārau devānām, vāyvagnī | kiṃlakṣaṇau | “prathamā” “prathamau” mukhyau, manuṣyahotārāvapekṣya | “suvācā” “suvācau” praśastavācau, sustutau | “mimānā yajñam” yajñanirmātārau, nityaṃ “manuṣaḥ” “manuṣyasya” “yajadhyai” “yajanāya” | “pracodayantā” “pracodayamānau” “vidatheṣu” “yajñeṣu” “kārū” “karttārau” ṛtvijau, nānagniko yajño'stītyagnirnirmimīte, na cāsāvanupadhmāto vāyunā jvalatīti vāyurnirmimīte | vijñāyate hi—‘‘tasmādeṣa nānupadhmāto jvalati’’-iti | sa eṣa maitrāvaruṇo vāyuragnerhotṛvadadhiyajñe varttamānasya nityaṃ codayitā, tanmūlatvācca yajñakarmaṇaḥ | tāveva devānāmāhvātārau ucyete | yāvetāvevaṃ “pracodayantau” “vidatheṣu” yajñeṣu, “kārū” karttārau manuṣya ( sya ) hotuḥ anugrahasya, nityaṃ svādhikārakarmānugrahasannidhānāt | yadetat “prācīnaṃ” prācyāṃ diśi “jyotiḥ” āhavanīyākhyaṃ praṇīyate | “pradiśā” mantreṇa prācīmanu pradiśaṃ prehīti anena vidhivākyapradeśena, anena vā “prāñcamuddharanti”-iti | etat praṇīya nityaṃ yaṣṭavyamityevamarthaṃ “pradiśantau”
ājñāpayantāviva yau nityamaviyogena svabhāvato yajñopakāre varttamānau tau mamāpyevaṃ varttetāmiti | evamākhyātamadhyāhṛtya samāpyate, nirākhyātatvānmantrasya |
8 |
12 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit