Yāska's Nirukta 2.11
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.11
- Language
- Sanskrit
2.11
atha punaḥ kathamabhinirvarttyamāno bhāva ākhyātenocyate ?, kiṃ vā tadākhyātamiti ? | yato lokaprasiddhayaivodāharati-tatprasiddhatvācchabdārthasambandhasya |
apūrvvamanaparaṃ santamekatvāt pūrvāparībhūtaṃ pūrvāparamiva paurvāparyyeṇāvasthitamekamanekāsu kriyāsu āśritamupānadvihananapūrvottarapadaviharaṇapathibhojanaśayanāsanodakapānādyāsvāśritaṃ tadabhinirvṛttivaśenārbhinirvarttamānaṃ kasmaicit pṛcchate-'kiṃ karoti ?'| anya ācaṣṭe-'vrajati' iti avibhakta [ kartṛkam, vibhakta ]-kartṛkaṃ dvitīyamiti udāharaṇadvayaṃ bhāvadvayopapradarśānārtham | upakramaprabhṛtīti | upakrama ārambhastasmādārabhya|| apavargaparyyantaṃ yāvadantyā kriyetyarthaḥ|| āha-antyāsaṃnidhau bhāvanirvṛttidarśanādantyayaiva nirvartyata iti ? | śṛṇu-pūrvāsāmabhāve antyaiva na syāt | pūrvāpekṣaṃ hi tasyā antyātvam | api ca-prāptiphalo hi vrajatiḥ | na caikayā kriyayā'bhimatadeśāntare prāptirasti | tasmādupakramādyābhiḥ kriyābhirīṣadabhiniṣpādyamāno bhāvo'ntyāyāmabhisantiṣṭhate | tataḥ saṃnikarṣe gṛhyate, na tvasāvantyayaiva nirvṛtta ityante gṛhītaḥ | api ca, prasiddhametadupakramādārabhya yacca vrajitaṃ, yacca vrajyate, vrajiṣyamāṇaṃ, tatsarvamekīkṛtya vaktāro bhavanti-'vrajati devadattaḥ' iti | na prasiddhiruparoddhuṃ nyāyyā | yathāvasthitānāṃ hi śabdānāmānvākhyānamātrameva śāstreṇa kriyata, notpādyante śabdāḥ, nāpyartheṣu vidhīyante | tasmāt prasiddheḥ śāstrasamayo'pi laukikaprasiddhayaiva pūrvāparībhūtaṃ bhāvamākhyātenācaṣṭe vrajatipacatītyupakramaprabhṛtyapavargaparyyantam || tasmādupapannamanekakriyābhinirvarttyamāno bhāva ākhyātenocyata iti || āha ca-
“kriyāsu bahvīṣvabhisaṃśrito yaḥ pūrvāparībhūta ivaika eva | kriyābhinirvṛttivaśena siddha ākhyātaśabdena tamarthamāhuḥ ||” iti |