Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 203.7

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 203.7

Language
Sanskrit

203.7

"akṣāḥ (4)"- ityevamādīni naikastutitvāt pṛthivyā̍yatanatvasāmānyā̍diha varge samāmnātāni| teṣāṃ te ca yathāsamāmnānameva "akṣāḥ" prathamaṃ nirvaktavyāḥ| kasmāt ?' "aśnuvata enān prati vā" dīvyantaḥ kitavāḥ etān akṣān pāṇibhiḥ | "aśnuvate" vyāpayanti ta ete, aśroteḥ karmaṇi kārake| athavā "abhyaśnuvate" abhipūūrvasya tasyaivāśrroteḥ karaṇe kārake, tairhi kitavāḥ pratikitavaṃ dhanam abhyaśnuvate |
"teṣām" "eṣā bhavati" stutiḥ-||
pravepiṇo mā mahato vibhīdakasya phalāni mādayanti | pravātejāḥ pravaṇejāḥ | iriṇe vartamānāḥ || iriṇaṃ nirṛṇam ṛṇāterapārṇaṃ bhavati, aparatā asmādoṣadhaya iti vā| somasyeva maujavatasya bhakṣaḥ || maujavato mūjavati jātaḥ || mūjavān parvato muñjavān || muñjo vimucyata iṣīkayā || iṣīkeṣatergatikarmaṇaḥ | iyamapītareṣīkaitasmādeva | vibhīdako vibhedanād || jāgṛvirjāgaraṇāt| mahyamacacchadat praśaṃsatyenān prathamayā nindatyuttarābhirakṣapariyūnasyaitadārṣaṃ vedayante |
"mahataḥ" "mā" mām "mādayanti" harṣayanti vā, tarpayanti vā | "pravātejāḥ" pracuravāte sthāne kāle vā jātāḥ, prāvṛṭkāle, pakvānāṃ vā pracuravāte kāle patanābhiprāyaṃ janma | "vibhīdakaḥ" eka eva vā viśeṣyate yaḥ pravaṇe udakabahule deśe jātaḥ, "tasya phalāni" akṣāḥ | "iriṇe varvṛtānāḥ" nirgatarṇe āsphurakasthāne varttamānāḥ, na hi tatra putrapautrānugamaṇaṃ bhavati | "apārṇa" vā, upasargasyānyatvameva kevalam, athavā-"apārṇam" apagatodakam | "aparatā asmāt oṣadhayaḥ iti vā" kathaṃ mādayanti ? "somasya iva" yathā somasya "maujabatasya" "bhakṣaḥ" yajamānaṃ mādayati, harṣayati, tarpayati tathā | "vibhīdakaḥ" vibhettā koṣṭhayasya, "jāgṛviḥ" jāgaraṇakarttā, yo jayati, sa harṣeṇa jāgartti, yo'pi jīyate sa duḥkhena jāgartti | sa eṣaḥ vibhīdakaḥ evamprakāraḥ "mahyam" "acchān" "acacchadat" svena phalaśabdena sarvārtheṣu punaḥ punaḥ bhṛśaṃ vā manaḥ chādayitvā devane evaikasmin mama manaḥ utsā̍hayati || "maujabataḥ" somaḥ | sa kasmāt ? "mūjavani jātaḥ" || atha "mūjavān" kaḥ ? "parvataḥ" | sa kasmāt mūjavān ? "muñjavān" muñjaistadvān || atha "muñjaḥ" kasmāt ? sa hi "vimucyataṃ iṣīkayā" || atha "iṣīkā" kasmāt ? "iṣateḥ gatikarmaṇaḥ" sā hi nirgatā bhavati muñjāt | "iyamapītarā iṣīkā etasmādeva" yā halīṣā, anyā vā, sāpi hi nirgatā bhavati |
9 |

Linked texts (1)