Yāska's Nirukta 216
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 216
- Language
- Sanskrit
216.1
"athaikapadaniruktam"-| "gaṅgā, gamanāt" sā hi viśiṣṭaṃ sthānaṃ gacchati, gamayati vā prāṇino viśiṣṭaṃ sthānamiti gaṅgā ( 1 ) || "yamunā, prayuvatī gacchati" prakarṣeṇa miśrayatyanyābhiḥ nadībhiḥ svānyudakāni gacchati | "praviyutaṃ gacchatīti vā" stimitamiva taraṅgairgacchati ( 2 ) || "sarasvatī" "sara ityudakanāma" tat kasmāt ? "sapteḥ" sṛ-gatau-ityasya, tena sarasā viśiṣṭena "tadvatī" vijñāyate hi 'rājasūye sārasvatīnāmapāmabhiṣekārthavādaḥ-"varuṇasya vā abhiṣicyamānasyendriyaṃ vīryamapākrāmat, tat tredhābhavata, śṛgustṛtīyamabhavacchyāyantīyaṃ sarasvatī tṛtīyaṃ prāviśat" iti || ( 3 ) || . "śutudrī=śudrāviṇī=kṣipradrāviṇī" | śu-iti kṣipranāma | athavā-āśu kṣipramasau "tunneva" viddheva kenacit "dravati" ākāralopaḥ pūrvapade ( 4 ) || "irāvatīṃ paruṣṇītyāhuḥ" yeyamilāvatīti loke prasiddhā, tāmimāmetasmin mantre mantrārthavidaḥ paruṣṇītyāhuḥ | sā kasmāt ? "parvavatī" || kimuktaṃ bhavati ? "kuṭilabhāsinī" iti, tadasyāḥ parvavattvam, yāni kuṭilāni tāni parvāṇīva tasyāḥ, taistadvatīti ( 5 ) || "asikrī" kasmāt ? sā hi "aśuklā=asitā" || katham ? "sitamiti varṇanāma" sa ca punaḥ śukla iti prasiddho loke,-"sitāsitau yadvṛṣṇau" iti baladevavāsudevāvadhikṛtyoktam, "tatpratiṣedhaḥ" tasya śuklasya pratiṣedhaḥ "asitam" kṛṣṇamityarthaḥ | tasmāt kṛṣṇodakā asiknī ( 6 ) || "marudvṛdhāḥ" "sarvāḥ nadyaḥ, marutaḥ enāḥ varddhayanti" varṣeṇa | tasmāt pratyekaṃ nadyabhidhānamanuṣajyate viśeṣaṇatvena, -he marudvṛdhe !, gaṅge ! he marudvṛdhe ! yamune ! ityādi | "vitastā=avidagdhā" vaidehako nāmāgniḥ sa kila nadīḥ anyāḥ nirdadāha, na tāmiti sāmidhenībrāhmaṇe vijñāyate | athavā-"vivṛddhā, mahākūlā" vistīrṇā ( 7 ) || "ārjīkīyāṃ loke vipāḍityāhuḥ" | sā kasmāt ? "ṛjīkaprabhavā" ṛjīko nāma parvataḥ, tasmāt prabhavatīti taddhitena | athavā-"ṛjugāminī" satī ārjīkīyā | "vipāṭ" "vipāṭanād vā" vipāṭayatyasau bhūmimativegavattvāt gacchantīti | "vipāśanād vā" | kimasyāṃ vyapāśyanta ? "pāśā asyāṃ vyapāśyanta vasiṣṭhasya mumūrrṣataḥ" | vasiṣṭhaḥ kila majjrāsyāṃ mumūrṣuḥ, putramaraṇaśokārttaḥ pāśairātmānaṃ baddhvā, tasya kila te pāśā asyāṃ 'vyapāśyanta' vyamucyanta udakena | tataḥprabhṛti sā vipāṭ abhavat | "pūrvam āsīt uruñjirā" nāma sā, urujaletyarthaḥ | "viprāpaṇād vā" udakānāṃ vipāṭ ( 8 ) || 'suṣomā = sindhuḥ" | sā kasmāt ? "yat enām" abhipresuvanti" abhigacchanti anyāḥ prabhūtāḥ "nadyaḥ" || "sindhuḥ" kasmāt ? "syandanāt" sā hyavicchedena viśeṣataḥ syandata iti |
9 |
26 |
216.2
"nadyaḥ (20)" avasaraprāptāḥ, tāḥ punaretāḥ "vyākhyātāḥ"- "nadanā bhavanti śabdavatyaḥ"-iti |
9 |
25 |
"tāsām eṣā bhavati" - ||
"imaṃ me gaṅge yamune 0 (ṛ0 saṃ0 8, 3, 6, 5)" - iti || he "marudvṛdhe !" - "gaṅge !" (1), "yamune !" (2), "sarasvati !" (3), "śutudri !" (4), yūyam "imam" "me" mama "stomam" "sacata" "āsevadhvam" | "paruṣṇyā" (5), saha "marudvṛdhe" "ārjīkīye !" (6), tvamapi "asiknyā" (7), "vitastayā" (8), "suṣomayā" (9), ca saha "āśṛṇuhi" ābhimukhyena sthitvā śṛṇuhi- "iti samastārthaḥ" | evaṃ sarvatra pūrvaṃ samastārtho vaktavya ityupadarśanārtham ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit