Yāska's Nirukta 219
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 219
- Language
- Sanskrit
219.1
“yā oṣadhīḥ pūrvā jātā0 (ṛ0 saṃ 8, 5, 8, 1)”-iti | oṣadhisūkte prathamaiva | agnicayane kṣetramanena mantreṇa grāmyāraṇyābhiroṣadhībhirupyate | “yāḥ” etāḥ “oṣadhayaḥ” “pūrvāḥ” prathamāḥ “jātāḥ” | kutaḥ ? “devebhyaḥ” na tāvad devā utpadyante, athaitā eva pūrvamutpadyante | kiyati kāle ? “triyugaṃ purā” kalidvāparatretābhyaḥ pūrvam, ādikalpe, ādye kṛtayuge, devānāmapi hyannamanapekṣya jīvanahetusthitirnāstīti pūrvamannamutpadyate paścād devā iti | kiṃ tāsām ? iti, - “manai nu babhrūṇāmahaṃ śataṃ dhāmāni sapta ca” | tāsām ahaṃ babhrūṇāṃ babhruvarṇānām oṣadhayaḥ svabhāvataḥ sarvā eva pacyamānā babhruvarṇāḥ kapilāḥ sampadyante | manai jāne śataṃ dhāmāni, sapta ca saptādhikaṃ śatamahaṃ tāsāṃ yathāvajjāne | athavā-babhrūṇāmiti varṇavyāpattyā “haraṇānām”-iti, tā hi kṣudādi haranti | “bharaṇānām iti vā” bhartryaitāḥ sarvasya bhūtagrāmasya vā | oṣadhayaḥ prathamā jātāḥ “devebhyastrīṇi yugāni purā manye” tad babhrūṇāmahaṃ babhruvarṇānāṃ haraṇānāmiti vā | ‘śataṃ dhāmāni sapta ca’ vyākhyātametat | “dhāmāni trayāṇi bhavanti, sthānāni,
nāmāni, janmāni” iti, iha tu “janmāni abhipretāni”| saptaśatam oṣadhijātayaḥ etasmin mantre abhipretāḥ | athavā-“saptaśataṃ puruṣasya marmaṇām, yeṣu rasā dṛdhati-iti vā” asmin pakṣe dhāmāni sthānāni |
9 |
28 |
219.2
“oṣadhayaḥ (22)”—ityetat padam | tāḥ punaḥ etāḥ “oṣad dhayanti” yat kiñciddoṣat śarīre dahad rogajātaṃ bhavati kṣayādi, tadetā attāḥ satyo dhayanti, pibanti, nāśayanti | tadevam opateḥ pūrvapadam, dhayateruttarapadam, karttari kārake || “oṣati enā dhayanti–iti vā” oṣati kasmiṃścidudarādāvaṅge enā dhayanti pibanti prāṇino dāhopaśamanāya, tāveva dhātū karmaṇi kārake |
“doṣaṃ dhayantīti vā” yaḥ kaścidupajāyate doṣo vātādikṛtaḥ śarīre, tamevā dhayantīti | doṣaśabdāt pūrvapadam, dhayaterevottarapadam, karttryeva kārake |
9 |
27 |
“tāsām” oṣadhīnām “eṣā” ṛk “bhavati”-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit