Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 219.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 219.1

Language
Sanskrit

219.1

“yā oṣadhīḥ pūrvā jātā0 (ṛ0 saṃ 8, 5, 8, 1)”-iti | oṣadhisūkte prathamaiva | agnicayane kṣetramanena mantreṇa grāmyāraṇyābhiroṣadhībhirupyate | “yāḥ” etāḥ “oṣadhayaḥ” “pūrvāḥ” prathamāḥ “jātāḥ” | kutaḥ ? “devebhyaḥ” na tāvad devā utpadyante, athaitā eva pūrvamutpadyante | kiyati kāle ? “triyugaṃ purā” kalidvāparatretābhyaḥ pūrvam, ādikalpe, ādye kṛtayuge, devānāmapi hyannamanapekṣya jīvanahetusthitirnāstīti pūrvamannamutpadyate paścād devā iti | kiṃ tāsām ? iti, - “manai nu babhrūṇāmahaṃ śataṃ dhāmāni sapta ca” | tāsām ahaṃ babhrūṇāṃ babhruvarṇānām oṣadhayaḥ svabhāvataḥ sarvā eva pacyamānā babhruvarṇāḥ kapilāḥ sampadyante | manai jāne śataṃ dhāmāni, sapta ca saptādhikaṃ śatamahaṃ tāsāṃ yathāvajjāne | athavā-babhrūṇāmiti varṇavyāpattyā “haraṇānām”-iti, tā hi kṣudādi haranti | “bharaṇānām iti vā” bhartryaitāḥ sarvasya bhūtagrāmasya vā | oṣadhayaḥ prathamā jātāḥ “devebhyastrīṇi yugāni purā manye” tad babhrūṇāmahaṃ babhruvarṇānāṃ haraṇānāmiti vā | ‘śataṃ dhāmāni sapta ca’ vyākhyātametat | “dhāmāni trayāṇi bhavanti, sthānāni,
nāmāni, janmāni” iti, iha tu “janmāni abhipretāni”| saptaśatam oṣadhijātayaḥ etasmin mantre abhipretāḥ | athavā-“saptaśataṃ puruṣasya marmaṇām, yeṣu rasā dṛdhati-iti vā” asmin pakṣe dhāmāni sthānāni |
9 |
28 |

Linked texts (1)