Yāska's Nirukta 24
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 24
- Language
- Sanskrit
24.1
"kāṣṭhā ityetadanekasyāpi sattvasya bhavati ( 2 a0 15 khaṃ0 )"—ityata ārabhya diṅnāmaprasaktānuprasaktamuktam | prakṛtamidānīmucyate,— "rātrināmānyuttarāṇi trayoviṃśatiḥ |” rātrernāmāni “rātrināmāni” | 'uttarāṇi' iti prakṛtebhyo diṅnāmabhyaḥ, tamaḥsaṃtatyā hi rātriḥ, tasya ca tamaso dikṣvevātmalābho bhavati, ato diṅnāmabhya uttarāṇi rātrināmāni || kiyanti punastāni ? trayoviṃśatiḥ | trīṇi ca viṃśatiśca trayoviṃśatiḥ 23 || katamāni punastāni ? “śyāvī, kṣapā, śarvarī"- ityevamādīni | śyāvavarṇā hi rātririti śyāvī | svaiḥsvaiḥ karmabhiḥ ahani kṣīṇān prāṇinaḥ iyaṃ svāpena pātīti kṣapā, asyāṃ hi suptāḥ punarnavā iva prāṇinaḥ prataruttiṣṭhanti | śaraṇamasyāṃ svāpārthaṃ śriyata iti śarvarī | ityevamādi sarvatra yojyam |
18 |
24.2
āha— “rātriḥ kasmāt ?” iti | ucyate- iya hyāgacchantī “prakarṣeṇa ramayati”|| kāni ? “bhūtāni naktañcārīṇi” piśācādīni, tāni hi vigate'hani rātryāmupasthitāyāṃ prāpto'ya vihārasamaya iti prakarṣeṇa ramante || “uparamayatītarāṇi dhruvīkaroti” itarāṇyapi divācārīṇi saivoparamayati, tasyāṃ hyupasthitāyāṃ divācarāṇi bhūtāni manuṣyādīni itikarttavyatābhya uparamanti, uparamya ca sthirībhavanti nivāsāya || “rātervā syāt dānakarmaṇaḥ” dānārthasya | āha—kimasyāṃ pradīyate ? ucyate"pradīyante'syāmavaśyāyāḥ” avaśyamāyantītyavaśyāyāḥ, tuṣārā ityarthaḥ, te hi rātrau nipatanti |
18 |
( athoṣonāmāni )
24.3
"uṣonāmānyuttarāṇi ṣoḍaśa" uṣaso nāmāni | rātrereva hyaparaḥ kālaḥ uṣa ākyo bhavatīti rātrināmabhya uttarāṇi uṣonāmāni || kiyanti punastāni ? ṣoḍaśa ṣaṭ ca daśa ca ṣoḍaśa 16 || katamāni punastāni ? vibhāvarī, sūnarī"ityevamādīni | vividhāṃ bhiyaṃ bhāsaṃ vṛṇotīti vibhāvarī | śomanaṃ narāṇāmasyāmutthānaṃ bhavatīti sūnarī | ityevamādi nirvacanaṃ yojyam |
18 |
24.18
āha-"uṣāḥ kasmāt ?" iti | ucyate-"ucchatīti satyāḥ" | 'ucchī vivāse (bhū0 pa0 )' vivāsayati hīyaṃ tamāṃsi tasmāhucchatītyevamasyā etasmin karmaṇi satyāḥ karttari kārake uṣā ityetadabhidhānaṃ bhavati || āha-kā punariyamuṣā iti ? ucyate"rātrerparaḥ kālaḥ" sa uṣā ityucyate |
4 ||
āha-kathametadgamyate rātrerparaḥ kāla uṣā iti ? ucyate-“tasyāḥ” uṣasaḥ rātryaparakālatve "eṣā" nirvācikā ṛg "bhavati"-
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit