Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 249

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 249

Language
Sanskrit

249.1

"ā dadhikrāḥ śava̍sā pañca̍ kṛ̱ṣṭīḥ 0 ( ṛ0 saṃ0 3, 7, 12, 5 )" - iti | vāmadevasyārṣam | "ātatāna" "ātanoti" sarvatastanoti | ko'sau ? iti, "dadhikrāḥ" || kena ? "śavasā" "balena" || kimātanoti ? "apaḥ" || ka ? "pañca kṛṣṭīḥ" "pañca manuṣyajātāni" prati || katham ? "sūryaḥ iva jyotiṣā" "sahasrasāḥ śatasā" bahūnāṃ bahutarāṇāṃ ca udakānāṃ sambhaktā, "vājī" "vejanavān" "arvā" "īraṇavān" udakeraṇakriyāyogī | ya evamādiguṇayukto dadhikrāḥ, so'smākam "imāḥ" "imāni" stutivākyāni stutilakṣaṇāni "vacāṃsi" "sampṛṇaktu" "madhvā" "madhunā, udakena" |
10 |
31 |
“sa̱vi̱tā ya̱ntraiḥ pṛ̍thi̱vīma̍ramṇā 0 (ṛ0 saṃ0 8,8,7, 1)”—iti | arcannāmāṅgiraso hairaṇyastūpa ṛṣiḥ, uttarāyāśca (752 pṛ0 ) | “savitā” madhyamaḥ, sarvabaleśānaḥ | kim ? iti, – “yantraiḥ pṛthivīm aramṇāt” yāvat kiñcit yantryate tat sarvaṃ balenaiva, yantritā ca iyaṃ pṛthivī niścalā, na cānya indrāt balavān yantrayitāsti, tasmāt indra evemāṃ saṃyacchan sthirāmakarot | “ramṇātiḥ saṃyamanakarmā”—iti uktam | athavā—varṣeṇopakāreṇa pṛthivīlokanivāsino dhārayati, tadasyāḥ saṃyamanam| kimetāvadeva ? na—ityucyate-“askambhane savitā dyāmaha̍ṃhat” | evamapyetasmin askambhane “anārambhaṇe” amūrttai'ntarikṣe, yatra parṇamapi nālamavasthānāya, tatraivamapyatigurvī sauparṇī dyāṃ savitā eva adṛṃhan sthirāmakarot-ābhūtasaṃplavāt | ko hi nāma madhyamāt savituranya etadatiduṣkaraṃ kuryāt ? api ca “aśvam iva adhukṣat” yathāaśvabandhaḥ aśvaṃ dhunuyāt, upāvṛttam anāyāsena rajaḥ tasmādapaneṣyan | evaṃ “dhuniṃ samudram” udakabandhitāram “megham” “adhukṣat” “savitā” adhūnot akampayat udakaprakṣaraṇāya | kva ? “baddham anūrte” etasminnantarikṣe ahiṃsite atvaramāṇe vā, sarvagatatvādākāśe, gamanāyogye vā | vāyvātmanaiva viṣṭabhya niśceṣṭaṃ baddhamivādhukṣat yaḥ savitā, so'smākamidaṃ nāma karotu iti | samuditā=samudraḥ= meghaḥ |
10 |
32 |
"hira̍ṇyastūpaḥ savituryathā̍ 0 ( ṛ0 saṃ0 8, 8, 7, 5 )"-iti | he "savitaḥ !" "yathā" anyakālīnaḥ "hiraṇyastūpaḥ" "tvā" tvām "ā ājuhāva, karmaṇyāhutavān, evam "aham" apyetasmin kalpe hiraṇyastūpatāmāpannaḥ "arcan"nāmā "avase" avanāya "vāje asmin" "anne" saṃskṛte haviṣi tvāmāhūya "vandamānaḥ" stuvan "somasya iva aṃśum" somamiva krītvā ādṛtaḥ "prati" "jāgara" "jāgarmi" ananyamanāḥ tvāmā yāgādupāse-iti || "stūpaḥ styāyateḥ" | "styai saṅghāte ( bhvā0 pa0 )" tasya stūpaḥ = "saṅghātaḥ" iti |
10 |
33 |

249.2

"dadhikrāḥ ( 19 )"-iti vaktavyam | saḥ “vyākhyātaḥ”—“dadhat krāmati” ( 2 |
27 | 5 ) ityevamādi | sarvaṃ madhyame yojyam |
10 |
30 |
"tasya eṣā bhavati”—|| "ā dadhikrāḥ śarvasā paśca kṛṣṭīḥ sūrya iva jyotiṣāpastatāna | sahasrasāḥ śaṃtasā vājyarvā pṛṇaktu madhvā samimā vacāṃsi ||" ātanoti dadhikrāḥ śavasā balenāpaḥ sūrya iva jyotiṣā pañca manuṣyajātāni sahasrasāḥ śatasā vājī vejanavāna-
"madhu"-"dhamateḥ" ādyanta-"viparītasya" udakaṃ stutyanantarameva dadātvityarthaḥ || balakṛtiḥ, varṣakarma cobhayamapyasti, tasmāt madhyamaḥ |
10 |
31 |
“kam anyam madhyamāt evam avakṣyat”—‘meghamadhūnot’ iti |
10 |
32 |

249.3

"savitā ( 20 )"-iti vaktavyam | saḥ 'vyākhyātaḥ' "imamevāgniṃ savitāramāha"-ityatra | sa punariha varṣakarmayogāt madhyamaḥ |
10 |
31 |
"tasya eṣā bhavati"-||
kutaḥ saṃśayaḥ ? anyo'pi yasmāt madhyamāt savitocyate, yata āha - “ādityaḥ api savitā ucyate” iti |
10 |
32 |

249.4

yathā ca etat evam, “tathā ca” etasminneva “haira̍ṇyastū̱pe”sūkte stavaḥ hairaṇyastūpamidaṃ sūktamiti | kuta etat ? ata āha-“arcan hiraṇyastūpaṛṣiḥ idaṃ sūktaṃ provāca” iti | arcan-nāmnā hiraṇyastūpaḥ, tadrūpaḥ tadgato vā, sa yathā etat sūktaṃ provāca |
10 |
32 |
"tadabhivādinī eṣā ṛk bhavati" asminneva sūkte-||

Linked texts (1)