Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 253.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 253.2

Language
Sanskrit

253.2

"induḥ (27)"- ityetat padam | sa kasmāt ? "indheḥ" dīptyarthasya, "utteḥ vā" kledanārthasya, ubhayamapīndau upapadyate candramasi |
10 |
41 |
tasyaiṣā bhavati - ||
prabravīmi tadbhravyāyendave havanāī iva ya iṣavānannavān kāmavān vā mananāni ca no rejayati rakṣohā ca balena rejayati svayaṃ so asmadabhininditām | 'vadhairejata durmatim' | avasravedughaśaṃsaḥ | tataścāvataraṃ kṣudramivāvasravet |
1 ||
‘“pra tadvoceyam0 (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 1)”—iti | aticchandāḥ pārucchepī | ṣaṣṭhe'hani marutvatīye śasyate | yadyadiṣṭaṃ tasyendoḥ tattadahaṃ prabravīmi, asmai ‘‘indave’’ prītyartham | kiṃlakṣaṇaḥ ? ‘‘yaḥ’’ induḥ ‘‘bhavyaḥ’’ bhavanāīḥ, ātmavān abhipretānāṃ pātrabhūta ityarthaḥ | bhavyo bhāvanāī iva, yo haviṣā bhāvanamarhati, na ca bhāvyate, ahavirbhāktvān | ‘‘havyo na’’ ‘‘havanāī iva’’ yo yajñena ca punarāhūyate, ahavirbhāktyādeva | ‘‘iṣarvāṇa’’ nityam ‘‘annavān’’ ‘‘kāmavān vā’’ kāmināṃ stotṝṇāṃ nityamabhimataphalasampradānonmukhaḥ | tatsampradānonmukhatayā ca nityamasmākaṃ ‘‘manma rejati’’ ‘‘mananāni’’ prajñānāni ‘‘rejayati’’ ākampayati, ākampitahṛdayānupakāritayā nityamasmān karoti | kathaṃ nāma etaṃ nitya stuyāmeti | api ca ‘‘rakṣohā’’ rakṣāṃsi ‘‘balena’’ ghnan sutarāmasmākaṃ manma rejati | kiñca, ‘‘svayaṃ so asmadānidaḥ’’ | svayam ādaravān bhūtvā saḥ induḥ asmadānidaḥ ‘‘asmadabhininditāram’’ ‘‘vadhaiḥ’’ vajraprahārairatiduḥsahaiḥ ‘‘ajeta’’ jayet, kṣipedvā ‘‘durmati’’ pāpamatiṃ yo'smān prati | tena vātibalavatendunā hanyamāno'smad-‘‘aghaśaṃsaḥ’’ asmākaṃ yaḥ pāpānāṃ śaṃsitā, kathayitā, svalpānāmapi sphītikarttā janapade | asau ‘‘avastravet’’ adhogatiḥ syāt | . ‘‘avataramavakṣudramiva stravet’’ yāvacca prathamaṃ srutaḥ adhogataḥ, tato'vataram, tato'vataramiti, tāvat sravet, kṣudramiva dravyaṃ kiñcit yāvadāmūlato naṣṭam-ityetadāśāsmahe || balakṛtermadhyama iti |
10 |
42 |
1 ||
ihābhyāsatrātulyaṃ dṛṣṭvā ‘rejati-rejati’, ‘sravet–sravet’-iti, pratisamādhatte-‘‘abhyāse bhūyāṃsam arthaṃ manyante’’-iti | śabdābhyāse yatrānyo viśeṣo nāsti, tatraivaṃ ॰viśeṣamācāryā mantrārthasatattvavido manyante-yadutārthabhūyastvamiti, na hyeṃkasmāt sa eva śabdaḥ punarabhyasyate | loke'pi caitad dṛṣṭam–śabdābhyāse'rthabhūyastvamiti,-‘‘yathā-aho darśanīya ! aho darśanīya ! iti’’ guṇātiśaye hi kriyāḥ śabdābhyāsaḥ, tasmānmantreṣvapi tadvadeveti nyāyyam |
10 |
42 |

Linked texts (1)