Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 259.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 259.1

Language
Sanskrit

259.1

"navo̍navo bhavati0 (ṛ0 saṃ0 8, 3, 23, 4)"-iti | sūryāyā ārṣam | dṛṇāśe cāndramase carau viniyogo rājayakṣmagṛhītau ca || "navo navo bhavati jāyamānaḥ" candramāḥ, pratīcyāṃ diśi pūrvapakṣānupakramya, upakrāntavṛddhiḥ, astaṃ gate āditye paścādādityasya pratimāsaṃ jāyamāno navo navo bhavati | "ahnāṃ keturuṣasāmetyagram""iti aparapakṣāntamabhipretya" aparapakṣānteṣu prācyāṃ diśi prakṣīṇaḥ kalāmātrāvaśeṣaḥ ahnāṃ ketuḥ lakṣaṇam, tattatkalopacayāpacayābhyāṃ hi pratipatprabhṛtīnyahāni lakṣyante, athavā-ahnāṃ ketuḥ karttā svagativiśeṣaiḥ, upasāmetyagram iti | upaso yaḥ prakāśaḥ, tasya prānte purastāt uyataḥ sūryasya dṛśyate | sa punareṣa evaṃ paryāyeṇa pratīcīprācyau diśau "āyan" pūrvapakṣāparapakṣavibhāgena ekaiko'pi pūrṇamāsyūmāvāsyayoḥ āgatya kāle bhindan havirbhāgaṃ vā vibhāgena yathāvibhāgaṃ "devebhyo bhāgaṃ" "vidadhāti" ekakarmā'pi pūrvapakṣāt paurṇamāsyagānasyayoḥ svagatyā kāle tithiṃ vibhajya devebhyo dadāti vibhāgadāne heturbhavati, pūrṇe candramasi uccaithe paurṇamāsyadarśane'māvāsyāyāmiti ha vijñāyate | ya evaṃ karoti "candramāḥ" saḥ "pratirate"-pravarddhayate ījānānāṃ "dīrgham āyuḥ" | vayamapi ca yajāmahe, tmanena haviṣā | ataḥ so'smākamapyetat karotuityetadāśāsmahe || "ādityadaivato dvitīyaḥ pāda ityeke"| "pūrvāparaṃ carato māyayaitau0 ṛ0saṃ0 8, 3, 23,3)"-iti | ityato'nantaramevaivam, maitrāvaruṇīye samāne haviṣi viniyoga ityevaṃ satyamapi sauryācandramasīti ahnāṃ keturityato viśeṣaliṅgāt bravīti-"ādityadaivato dvitīyaḥ pādaḥ" iti | tadarthayojanā-yaḥ "candramāḥ" "navo navo bhavati
jāyamānaḥ” yaśca “bhāgaṃ devebhyo vidadhātyāyan” yaśca “pratirate dīrghamāyuḥ” so'smākamapyetat karotu | ayaṃ yaśca sūryyaḥ “ahnāṃ” “ketuḥ” karttā, udayāstamayābhyām, “uṣasāṃ” ce “agram” “eti” mukhyatvamāgacchati, tatkṛtatvāduṣaso janmanḥ | tadraśmiprāntaprotsāryamāṇe hi tamasyuṣaso jāyante'taḥ sa tāsāṃ janayiteti mukhyaḥ| ataḥ so'smākametadevaṃ karotu-ityetadāśāsmahe || iha kathaṃ candramā madhyasthānaḥ ? nanu sūryāt parataḥ śatasahasre yojanānāṃ candramasaḥ sthānamiti paurāṇikāḥ smaranti | satyaṃ smaranti, karmasaṃyogena tu dyusthānatve sati sarvadevatānāṃ viśeṣataḥ sthānaniyamo vivakṣitaḥ, tadetadaindraṃ karma rasānupradānaṃ vṛtravadho balakṛtiriti, tathā bāhulyenaindreṣu dṛṣṭatvāt, balakṛtiśca candre dṛṣṭā, yathā-“bṛdhairaijeta durmatim” prasiddhaṃ cedam induḥ=candramā iti, rasātmakatvāccandramaso rasānupradānasambandhaḥ | evaṃ cedindraścandramāḥ, tasya meghavadhādhikārasambandhaḥ, kartṛtvena sūryādarvāgiti yuktaṃ madhyasthānaścandramāḥ | api ca oṣadhinobhaścandramā bhavati adhiyajñamāpannaḥ, sa cendrasyānnam, annaṃ cānnādasyānantarabhāvārhat, atramānasthānanyatvenāvasthānādityato yuktaṃ madhyasthāna iti| yathā ca sarvagato vāyurviśeṣataḥ madhyasthāna ityevamityato'doṣaḥ |
11 |
6 |
"para̍ṃ mṛtyo̱ anu̱pare̍hi 0 (ṛ0 saṃ0 7, 6, 26, 1 | ya0 vā0 saṃ0 35 |
7 | ā0 gṛ0 4, 6) "- iti | saṅkukusurko nāma, tasyārṣam | ājyahome putrakāmake karmaṇi sthālīpākavidhāne ṣaḍāhutiḥ || he "mṛtyo !" "param" anyam "anuparehi" anuparāṃgaccha tvaṃ "panthām" panthānam | "yaḥ te svaḥ" | katamaḥ saḥ ? "itaro devayānāt" yasmāt devayāne pathi vayaṃ sthitāḥ anādhṛṣyāḥ tava pitṛyānaṃ panthānam anuparehi tvam | api ca "cakṣuṣmate śṛṇvate" ca "te" tubhyaṃ "bravīmi""mā" tvam "naḥ" asmākaṃ "prajāṃ' putrān pautrāṃśca "rīriṣaḥ" hiṃsīḥ, "mā uta vīrān" anyānapi, ye'smadāśrayāḥ pumpāṃstānapi mā hiṃsīriti |
11|
7 |

Linked texts (1)