Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 261.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 261.1

Language
Sanskrit

261.1

“pra vau mahe0 ( ṛ0 saṃ0 8, 1, 9, 1 | ya0 nā0 sa0 33, 35 )”–iti | vaikuṇṭhasyārṣam | jagatī | mahāvrate viniyogaḥ || he stotāraḥ ! “pra arca” “prārcata” proccārayata stutim, uccāryamāṇaṃ cānyaiḥ prapūjayata | kasmai ? “viśvānarāya” kilakṣaṇāya viśvānarāya ? ‘“mahe” “mahate” “andhasaḥ” “annasya” dātre, “mandamānāya” hṛṣyamāṇāya, athavā-śabdāyamānāya stotṛbhiḥ, “viścābhuve” sarvaprakāravibhūtiyuktāya | “indrasya” īśvarasya “yasya” viśvānarasya, “sumakhaṃ mahaḥ” “sumahad balam” “mahi śravaḥ” “mahacca śravaṇīyaṃ yaśaḥ” balamāyātitarmahatī “nṛmṇaṃ ca” “nṝn” manuṣyān prati yad viśeṣataḥ “natam” “balam” tacca yasya, mahadapi caitvāṃ “vaḥ” stutiṃ yasya viśvānarasya procyamānāṃ “dyāvāpṛthivyau” “paricarataḥ” pūjayataḥ abhinandataḥ, sarvabhūtānāmiyamabhimatā stutirastvityabhiprāyaḥ |
11 |
9 |
“tasya eṣā aparā bhavati” [ sā punaḥ kimartham ? dyusthāno'pi hi viśvānaraḥ samāmnātaḥ | asyāṃ tu parasyāṃ vyapadeśāduttamena jyotiṣā viśvānarasyāsaṃśayaṃ madhyamatvamityevamudāhriyate ]–||
“udu jyotiḥ0 (ṛ0 saṃ0 5, 5, 23, 1)”-iti | vasiṣṭhasyārṣam | prātaranuvāke viniyogaḥ || “ud aśret” ucchrayati, ūrddham upanayati “viśvānaraḥ” madhyamo vāyuḥ, ‘“savitā” | kim ? etat “jyotiḥ” “amṛtaṃ” sūryākhyam, sarvagantṝṇāṃ vāyupūrvakatvād gamanasyopapadyate “viśvajanyaṃ” sarvalokahitam || evamatra viśvānaro jyotirucchrayatīti vyapadeśānmadhyamo viśvānaraḥ | evaṃ cābhipretyī ktam-‘“kamanyaṃ madhyamāddevamavakṣyat” iti || oṣasyo'rddharca uttara iti-“kratvā̍ de̱vānā̍majaniṣṭa̱ cakṣu̱rāvi̱rakṛ̍rbhūva̍na̱ṃ viśva̍mū̱ṣā” iti bhāṣyakāro nādhijage, prasaṅgatastu nirbrūmaḥ-yadā tat jyotiḥ dyusthānamupanīyate viśvānareṇātha tadā ‘kratvā’ tatkarmaṇā ‘devānāṃ’ raśmīnāṃ ‘cakṣuḥ’ khyānaṃ prakāśaḥ ‘ajaniṣṭa’ jāyate ‘uṣā’ | sā na punaḥ jātā ‘āvirakaḥ bhuvanaṃ viśvaṃ’ sarvamāviṣkaroti bhūtajātamityarthaḥ |
11 |
10 |

Linked texts (1)